انتشار کتاب المعجم الموضوعي لشرح‌المقاصد (3 جلد) به همراه لوح فشرده

آنچـه پيش‌روي پژوهشگران علوم عقلي قرار دارد، چكيده و نمايه‌هاي كتاب ارزشمند شرح المقاصد في علم الکلام است كه در «مركز پژوهشي دائرة‌المعارف علوم عقلي اسلامي» وابسته به «مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني€» با شيوه‌اي خاص تهيه شده و در اختيار علاقه‌مندان علم كلام اسلامي قرار گرفته است.

چكيده‌نويسي منابع مهم علوم عقلي در رشته‌هاي گوناگون، يكي از فعاليت‌هاي تحقيقي «مركز پژوهشي دائرة‌المعارف علوم عقلي اسلامي» است كه به منظور آسان‌سازي، سرعت‌بخشي و جامعيت پژوهش‌هاي علوم عقلي اسلامي صورت گرفته است. اين فعاليت براي دستيابي به اهداف بعدي مرکز، که تدوين مقالات فرهنگ‌نامه‌اي و دائرة‌المعارفي است، نقش اساسي دارد.

چكيده‌نويسي و نمايه‌نويسي منابع مهم، پيشينه‌اي مشابه در بعضي از مراكز تحقيقاتي رايانه‌اي داشته است، ولي كاري كه در اين مركز بر روي منابع علوم عقلي انجام شده است، با كارهاي مشابه در مراكز ديگر، به لحاظ شيوه، محتوا و اتقان كار، تفاوت‌هايي اساسي دارد.

براي روشن‌شدن اهميت و ضرورت چكيده‌نويسي و پي‌آمدهاي ارزشمند آن در پژوهش‌ها و نيز شيوة اين كار در «مركز پژوهشي دائرهْْ‌المعارف علوم عقلي اسلامي»، مناسب است در اين زمينه با مخاطبان و كاربران محترم سخني كوتاه داشته باشيم:

كارايي‌هاي چكيده و نمايه در پژوهش

بي‌ترديد، پژوهش دقيق و جامع، بدون آگاهي از ميراث گذشتگان و فعاليت‌هاي علمي ديگران، امكان‌پذير نيست و آگاهي يافتن از ميراث گذشتگان، از طريق مطالعه كامل آثار بزرگان گذشته و حال، مستلزم صرف زماني بسيار است كه با توجه به گستردگي اطلاعات و تنوع فعاليت‌هاي علمي انديشمندان، غيرعملي است.

آگاهي كامل از همه ميراث گذشتگان در مباحث علمي، براي تدوين مقاله‌هاي دائرة‌المعارفي كه عهده‌دار گزارشي كامل از تاريخچه و سير تحولات و بازتاب همه مطالب اصلي درباره يك موضوع‌اند؛ نيازي جدي است. از اين رو، «مركز پژوهشي دائرة‌المعارف علوم عقلي اسلامي» كه از جمله وظايف و اهداف آن، فراهم آوردن زمينه‌هاي پژوهش آسان و سريع است، در صدد برآمد براي تأمين اين هدف راه‌هايي سريع‌تر و آسان‌تر بيابد.

تفاوت چکيده و نمايه با شيوه‌هاي مشابه

در گذشته، زمينه‌سازي براي دستيابي سريع به محل درج مطالب مورد نظر، از طريق تدوينِ «فهرست‌هاي مطالب» كه در ابتداي منابع قرار مي‌گرفت و نيز از طريق تهيه معجم‌هاي لفظي؛ مانند معجم‌المفهرس‌هاي الفاظ، كشف الابيات‌ها و كشف الآيات‌ها انجام مي‌شد. اين‌گونه معجم‌ها، جستجو از طريق الفاظ موجود در منابع را به‌خوبي فراهم مي‌سازند، امّا نمي‌توانند امكان دستيابي سريع به محل درج همه مطالب مورد نظر را فراهم آورند؛ زيرا اولاً، به طور معمول مطالب زيادي درباره يك موضوع در منابع وجود دارد كه ذيل واژه و عنوان مربوط به آن موضوع به‌كار نرفته است. افزون بر اين، ذيل واژه مربوط به موضوع يك تحقيق، معمولاً مطالب زيادي هست که چه‌بسا تنها، بعضي از آنها در يك پژوهش مورد نياز باشد. فراواني اطلاعاتي كه ذيل يك موضوع قرار مي‌گيرند، معمولاً محقق را ناچار مي‌سازد تا براي دستيابي به مطلب مورد نظر خود، متن‌هاي مربوط به همه آنها را ببيند كه اين كار مستلزم زمان زيادي است.

براي رفع اين مشكل، در كشف الآيات‌ها و كشف‌الابيات‌ها، بخشي از آيه قرآن
كريم يا بخشي از شعر را مي‌آورند تا پژوهشگر، از ميان آنها، آيه يا شعر مورد نظر خود را انتخاب كند و تنها در پيِ محل درج همان متن باشد، ولي در ديگر موضوع‌ها (در معاجم و نرم‌افزارهايي که تنها جستجوي لفظي از طريق آنها ممكن است) اين مشكل همچنان باقي است.

گام بعدي در دستيابي به نشاني محل درج مطالب، تهيه «نمايه‌هاي مفرد»ي است كه ملاك آن، تنها الفاظ به‌كار رفته در منابع نيستند، بلكه اين نمايه‌ها، با توجه به محتواي مطالب منابع و اصطلاح‌هاي رايج و كاربردي، تهيه مي‌شوند. اين گام، مشكل اول را تا حد زيادي برطرف مي‌كند، امّا مشكل دوم، يعني اندراج نمايه‌هاي انبوه كه همه آنها هم مورد نياز يك پژوهش نيستند، همچنان باقي مي‌ماند. براي مثال: اگر پژوهشگري در پي دستيابي به محل درج «سابقه بحث از معاد جسماني و روحاني پيش از قرن چهارم» باشد، هرگز نمي‌تواند از طريق معجم‌هاي لفظي به محل درج مطالب مربوط به موضوع تحقيق پي ببرد؛ چون پيش از قرن چهارم، واژه‌هاي «معاد جسماني» و« روحاني» به‌عنوان دو اصطلاح، به معناي فعلي نبوده است، ولي اگر براي متن‌هاي پيش از قرن چهارم با توجه به محتواي مطالب، نمايه‌هاي مفردي تهيه شده باشند، مي‌توان در اين نمايه‌ها از واژه‌هاي «معاد جسماني »و«معاد روحاني» بهره برد، امّا همچنان، مشكلي هست و آن اينکه چه‌بسا ذيل اين دو اصطلاح، صدها نمايه درج شده باشد كه تنها چند نشاني از آنها، به مطلب مورد نظر محقق مربوط باشد و او بدون مراجعه به متن منابع، نمي‌تواند بفهمد كدام نشاني با موضوع مطلوب وي مرتبط است. از اين رو، به‌ناچار بايد به همه نشاني‌ها مراجعه كند و متن منابع را بخواند تا به‌دست آورد كه آيا اين متن به آنچه او در پي آن است، ارتباط دارد يا خير؟

بنابراين، نمايه‌هاي مفرد نيز نمي‌توانند سرعت لازم را براي محقق فراهم آورند، اما با پديد آمدن «نمايه‌هاي تركيبي» اين مشكل تا حد زيادي برطرف شد؛ زيرا در نمايه‌هاي تركيبي، مثلاً واژه‌هاي «معاد جسماني» و«معاد روحاني» با واژه‌هايي مانند «تاريخچه» تركيب مي‌شوند و نمايه «تاريخچه بحث از معاد جسماني و روحاني» ايجاد مي‌گردد. اين‌گونه تركيب‌ها، دامنه نمايه را بسيار مشخص‌تر و محدودتر مي‌كند و با محدود شدن دامنه تحقيق، سرعت كار، چندين برابر افزايش مي‌يابد.

اما در عين حال، چه‌بسا ده‌ها نشاني ذيل نمايه «تاريخچه معاد جسماني و روحاني» در منابع باشد و پژوهشگر براي اينكه به نشاني‌هاي خود برسد، بايد همه اين نشاني‌ها را بيابد و متون آنها را مطالعه كند تا دريابد كه آيا اين نشاني‌ها مطلب مورد نظر او را كه تنها «تاريخچه معاد جسماني و روحاني» است، دربر دارند يا نه؟

روش استفاده از اين کتاب

آخرين پيشرفت در ابداع شيوه‌اي نو، براي دستيابي سريع به محل درج مطالب و فهم آنها، شيوه‌اي است كه ما در اين كتاب از آن بهره برده‌ايم و آن را «چكيده و نمايه» ناميده‌ايم. در اين شيوه، نخست چكيده‌هايي از محتواي مطالب متن به شيوه‌اي تعليمي و گويا تهيه مي‌گردد و سپس، براي هر کدام از چكيده‌ها، نمايه‌هايي تركيبي و كاربردي ساخته مي‌شود. آن‌گاه هر يك از اين نمايه‌ها ذيل كليدواژه يا كليدواژه‌هايي قرار مي‌گيرند.

براي استفاده از اين مجموعه، پژوهشگري که در پي مطلبي مي‌گردد، چند راه براي دستيابي به نشاني محل درج مطلب خود دارد. طبيعي‌ترين و دقيق‌ترين راه اين است كه برابر حروف الفبا، كليدي‌ترين واژة خود را جستجو كند تا در ذيل آن، نمايه‌هاي تركيبي مربوط به آن كليدواژه را بيابد و از ميان آنها، نمايه يا نمايه‌هاي مورد نظر خود را برگزيند و پس از آن، از طريق آنها چكيده‌هاي مربوط به نمايه‌هاي انتخاب شده را ملاحظه كند و با مطالعة آنها، به‌دست آورد كه آيا نشاني مورد نظر، مطلبي مناسب با موضوع تحقيق او را دربر دارد يا خير. در صورتي كه محتواي چكيده، بيانگر ارتباط متن با مطلب مورد نظر او باشد، به سراغ خود متن خواهد رفت و چون چكيده‌ها حالت تعليمي دارند و از گويايي لازم برخوردارند، محقق مي‌تواند به‌سرعت متن را بفهمد و مطلب مورد نظر خود را از آن استخراج كند.

اين شيوه، نسبت به معجم‌هاي لفظي و نمايه‌هاي مفرد، ده‌ها برابر بر سرعت جستجوي پژوهشگران مي‌افزايد. بنابر پژوهشي انجام شده و نيز آمار به‌دست آمده، وجود چكيده‌ها در كنار نمايه‌هاي تركيبي، نسبت به وجود نماية تركيبي بدون چكيده، دست‌كم به صورت ميانگين، ده برابر سرعت كار را، در يافتن مطلب مورد نظر افزايش مي‌دهد و اگر جنبة تعليمي بودن چكيده‌ها و تأثيري كه آنها در سرعت فهم متن مي‌گذارند در نظر گيريم، بر اين سرعت افزوده خواهد شد.

تنها اشكالي كه ممكن است به ذهن آيد اين است كه معمولاً پژوهشگران به گزارش ديگران از متون اعتماد نمي‌كنند. بنابراين، چكيده‌هاي تهيه شده هرگز مورد اعتماد كامل محققان قرار نمي‌گيرند. از اين رو، مخاطبان به ناچار بايد خود متون را ببينند و مطالب مورد نظر خود را مستقيم از آن به‌دست آورند، امّا همان‌گونه که پيش‌تر نيز اشاره شد، هدف در تهية چكيده و نمايه‌هاي تركيبي اين است كه محققان بتوانند دقيق‌ترين نشاني را از مطالب مورد نظر خود به‌دست آورند، نه اينكه با استفاده از چكيده‌ها از متون اصلي منابع مستغني شوند و آنها را به‌كلي رها كنند.

صرف‌نظر كردن از تخلية كامل متن و به جاي آن توجه ويژه به دقت در ارجاعات و محدود كردن دامنة مطالب در چكيده‌ها و تركيبي‌كردن نمايه‌ها، از ويژگي‌هاي اختصاصي چكيده‌ها و نمايه‌هاي اين مركز است كه در مقايسة با كارهاي مشابه در مراكز ديگر بي‌سابقه است.

گفتني است با توجه به اينكه تدوين چكيدة مختصر، گويا و داراي جنبة تعليمي، به فهم دقيق متن‌هاي تخصصي و تحليل روشن از آن نياز دارد، اين مركز، براي تهية چكيده‌ها و تصحيح و اصلاح آنها تنها، از پژوهشگران فاضل بهره برده است. امّا، به هرحال، نمي‌توان گفت پژوهشگران ما، كاربر را از متون اصلي بي‌نياز کرده‌اند؛ زيرا اولاً از آغاز هم بنا نبوده است كه تمام محتواي متون به صورت كامل در ضمن چكيده‌ها بيان شوند؛ زيرا تخلية متن‌ها و ذكر همة محتواي آنها در چكيده‌ها، با رعايت اختصار و گويايي چكيده‌ها ناسازگاري عملي دارد؛ ثانياً در هر صورت، احتمال اختلاف برداشت محقق چكيده‌نويس با كاربران پژوهشگر و حتي احتمال برداشت نادرست محقق چكيده‌نويس، وجود خواهد داشت.

البته، با توجه به اينكه چكيده‌نويسي و نمايه‌سازي متون تخصصي به پژوهشگران برجسته نياز دارد و پژوهشگران برجسته معمولاً، براي چنين پژوهش‌هايي کمتر همکاري مي‌کنند و انجام دادن چنين پژوهش‌هايي هزينة مالي بسيار دارد و توجيه اين بودجه براي كساني كه ارتباط مستقيمي با كارهاي علمي ندارند مشكل است، به‌ناچار آثار علمي اندكي براي كار چكيده‌نويسي انتخاب شده‌اند كه كتاب شرح المقاصد از جملة آنها است.

علت انتخاب کتاب شرح المقاصد

درباره علت انتخاب کتاب شرح المقاصد براي چکيده و نمايه‌نويسي، لازم است يادآور شويم مرکز پژوهشي دائرة‌المعارف به اين نکته توجه داشته است که کتاب شرح المقاصد بر طبق مباني اعتقادي اهل تسنن نوشته شده است و ديدگاه مؤلف آن درباره امامت اميرمؤمنان، علي† و خلافت خليفه اول، بر اساس مباني اعتقادي شيعه، قابل نقد و داراي پاسخ است، اما ملاک اصلي مرکز در انتخاب منابع براي چکيده و نمايه‌نويسي، دارا بودن دو ويژگي است: يکي اينکه، کتاب مورد نظر در موضوعات علوم عقلي؛ مانند منطق، معرفت‌شناسي، امورعامه، کلام و...، دربرگيرنده مطالب مهمي باشد؛ ديگر اينکه، مراجعه محققان علوم عقلي به آن زياد بوده، چکيده و نمايه‌کردن آن تأثير جدي در جامع و عميق‌تر شدن تحقيقات، صرفه‌جويي در زمان و هزينه تدوين مقالات داشته باشد. کتاب شرح المقاصد به دليل برخورداري از اين دو ويژگي، براي چکيده و نمايه‌نويسي انتخاب شده است.

منابع ديگري نيز در رشتة كلام و ديگر رشته‌هاي علوم عقلي، در اين مركز چكيده و نمايه‌نويسي شده‌ که برخي به‌صورت كتاب‌هاي «معجم موضوعي» که دربردارندة چكيده‌ها و نمايه‌هاي آن منابع‌اند به همراه نرم‌افزارهاي رايانه‌اي در لوح‌هايي فشرده، در اختيار پژوهشگران قرارگرفته است و برخي ديگر در حال آماده‌سازي براي عرضه است.

لوح‌هاي فشرده

در کنار نسخه چاپي اين اثر دو گونه لوح فشرده با عنوان «كنز الحكمة7» براي استفاده از چكيده‌ها و نمايه‌هاي كتاب شرح المقاصد تهيه شده است:

الف) لوح فشرده جامع

اين لوح فشرده، دربر دارنده متن كتاب شرح المقاصد، چكيده‌ها، نمايه‌ها، كليدواژه‌هاي اين كتاب و اصطلاح‌نامة علم کلام است. اين اصطلاح‌نامه، با نمايه‌هاي استخراج شده همآرايي شده‌اند.

اين نرم‌افزار که به‌صورت مستقل عرضه شده است داراي امكانات فراوان و قابليت جستجوهاي ساده و پيشرفته متعددي است و به وسيلة آن، مي‌توان از راه‌هاي مختلف از متن، چكيده‌ها و نمايه‌هاي كتاب و اصطلاح‌نامه علم کلام بهره برد.

ب) لوح فشرده همراه

«لوح فشردة همراه»، لوح فشردة ديگري است كه به کتاب حاضر پيوست شده و به همراه آن عرضه خواهد شد. اين لوح فشرده، متن حروف‌چيني شدة نسخه‌اي از کتاب شرح المقاصد را دربردارد كه چكيده‌ها و نمايه‌ها از آن استخراج شده و ارجاعات (به صفحه و سطر) بر اساس آن بوده است. اين لوح فشرده، دو فايده براي کاربران دارد: اول آنکه، در صورت در دسترس نبودن اصل اين نسخه، مي‌توانند به آن مراجعه كنند؛ دوم آنكه، متن تايپ‌شده در اين لوح فشرده، قابليت جستجوي لفظي را فراهم آورده است.

همان‌گونه که از ويژگي‌هاي اين کار و حجم چکيده‌ها و نمايه‌هاي کتاب شرح المقاصد برمي‌آيد اين مجموعه حاصل تلاش پژوهشگران علوم عقلي و متخصصان امور نرم‌افزاري رايانه‌اي و مديران اجرايي متعددي است که هرکدام نقشي ارزنده در اين دستاورد داشته‌اند.