چهارشنبه: 1 آبان 1398

پايه اين مرکز علمي و تحقيقي بر درک درست از نياز زمان و تکاليف گران حوزة مبارک قم بنا نهاده شده است.(بخشي از فرمايشات مقام معظم رهبري «دام ظله» در حکم تنفيذ رياست محترم مؤسسه) .:. مطالعه بيشتر     
فارسیEnglish

مقام معظم رهبری دام ظله العالی: دعوت جوان‌های ما به علوم عقلی بسیار مهم است/ فلسفه اسلامی باید گفتمان فلسفی دنیا شود.

مرکز پژوهشي دائره‌المعارف علوم عقلي اسلامي، نخستين مرکز دائره‌المعارفي در زمينه علوم عقلي اسلامي

مصاحبه با جناب حجت‌الاسلام و المسلمين آقاي رسول باقريان قائم مقام گروه عرفان نظري مرکز

آقاي باقريان: اصطلاح‌نامه جامع عرفان نظري تا پايان سال 98 عرضه خواهد شد.

لطفا علم عرفان نظري را تعريف کرده و بفرماييد هدف از تشکيل گروه عرفان نظري در مرکز پژوهشي دائرة‌المعارف چيست؟

عرفان نظري در حقيقت، هستي‌شناسي ارائه شده از سوي عارفان است. عارفان محقق به برکت شهودهاي نهايي توانسته‌اند هستي‌شناسي ويژه‌اي را در باطني‌ترين ساحت‌هاي هستي و سپس بسط آن در ديگر ساحت‌ها ارائه نمايند.

در واقع در علم عرفان نظری از حضرت حق و اسماء و صفات او بحث می‌شود همچنین از نحوه ارتباط حق با عالم و از نحوه رجوع به حضرت حق و اتصاف به صفاتش سخن به میان می‌­آید. به همین جهت می­توان گفت هستی‌شناسی عرفانی در دو عنوان خلاصه می‌­شود: یکی توحيد و دیگری موحد یا انسان کامل.  این نکته را هم باید توجه داشت که عرفان نظري بخشي از ميراث بي‌بديل عارفان برجسته دوره اسلامي است و دیگر شاخه‌های عرفان نظیر عرفان عملی و عرفان ادبی نیز جزو این میراث عظیم به حساب می­‌آید. با توجه به اهمیت میراث عرفانی به‌خصوص علم عرفان نظری و تاثیرگذاری آن بر سایر حوزه­‌های علوم انسانی، مرکز پژوهشي دائرة‌المعارف درصدد تهیه دائرة المعارف عرفان نظری با استفاده از محققان متخصّص و با نظارت اساتيد برجسته برآمد.

در خصوص دائرة‌المعارف عرفان نظری توضیحاتی بفرمایید.

دائرةالمعارف عرفان نظری همانطور که از اسم آن پیداست، مجموعه مقالاتی پیرامون مدخل‌های عرفان نظری است. اولا این نکته را عرض کنم که جمع‌آوری نگاشته‌­های اصیل عرفانی به صورت مقالات دائرةالمعارفی بسيار ارزشمند است؛ هم به لحاظ تأثیری که بر جامعه دینی دارد و هم به لحاظ تأثیری که به صورت مبنایی در دیگر حوزه‌های علوم انسانی برای آن می‌توان قائل شد. اما چنین کاری بسیار سخت و نفس گیر است؛ اولا برای تهیه چنین دائرةالمعارفی مجموعه‌­های مختلفی چه در حوزه اصطلاحات، چه در حوزه نگارش مقاله و چه در حوزه ارزیابی باید با یکدیگر همکاری و هم‌افزایی داشته باشند. نفس درگیربودن چند واحد مزبور حتی اگر همراه با حداکثر همکاری و هم‌افزایی باشد به معنای پیچیده‌بودن، طولانی‌بودن و پرهزینه‌بودن چنین کاری است؛ ثانیا نگارش مقالات دائرةالمعارفی در حوزه عرفان نظری سختیهای مربوط به خودش را دارد؛ مشخصه بارز مقالات دائرةالمعارفی توصیفی‌بودن و گزارشی‌بودن است که سختی کار مقاله‌نویسی را دوچندان می‌­کند. همچنین مسائل عرفان نظری و فهم متون آن، بسیار دشوار است و لذا کار بر محققان این حوزه بسیار فراتر از دیگر حوزه‌های دیگر سخت‌­تر است. از سوی دیگر برای تهیه این دائرةالمعارف مقدماتی لازم بود فراهم شود؛ یکی از این موارد نیروی انسانی متخصص بود. به همین جهت مرکز از سال 82 به توفیق الهی اقدام به برگزاری سه دوره تربیت محقق عرفان نظری نمود. یکی دیگر از مقدمات کار، تهیه اصطلاح‌نامه عرفان نظری و به دنبال آن تدوین مدخل‌های عرفان نظری بود که آنهم به لطف الهی در خلال سالهای متمادی به سرانجام رسید. همچنین برای نگارش چنین مقالاتی شیوه‌­نامه‌­ها و آیین نامه­های مختلفی همچون شیوه­نامه نگارش مقالات دائرة المعارفی و آیین­ نامه ارزیابی می­بایست تدوین می‌­شد که آن هم به لطف الهی و با همت دست‌اندرکاران این مجموعه عظیم انجام شد. به هر حال برای تهیه و تدوین چنین دائرةالمعارفی لازم بود گروه مستقلی به نام عرفان نظری شکل بگیرد.

گروه عرفان نظري مرکز از چه بخش‌هایي تشکيل شده است؟

در مرکز پژوهشی دائرة‌المعارف مؤسسه امام خمینی(ره) همه بخش‌ها از جمله گروه عرفان نظري از واحدهای کوچک‌تری تشکيل يافته است. این واحدهای کوچک‌تر عبارتنداز واحد کتاب‌شناسی، واحد اصطلاح‌نامه، واحد سفارش مقاله، واحد پرونده علمي و واحد ارزيابي. برای تهیه مقالات دائرة‌المعارفی ابتدا مدخل‌هایی در واحد اصطلا‌ح‌­نامه به تصویب می­رسد، این مدخل‌ها توسط واحد سفارش مقاله به مقاله­‌نویس متخصص واگذار شده و مقاله‌نویس ضمن نگارش مقاله به تهیه پرونده علمی آن نیز مي‌پردازد. سپس مقالات نگارش يافته و نیز پرونده‌های تشکیل شده توسط واحد ارزیابی مورد ارزیابی قرار مي‌گيرد. واحد کتاب‌شناسی نيز به تعیین منابع درجه اول و نسخه‌­های برتر می‌­پردازد.

لطفا در مورد فعاليت‌هاي واحد اصطلاح‌نامه عرفان نظري توضیحاتی ارائه فرماييد.

عمده وظائف واحد اصطلاح‌نامه تشکیل جلسات تصویب اصطلاح با حضور اساتید برجسته عرفان نظری است. این جلسات از سال 1382 تشکیل شده است. اعضای محترم این جلسات در خلال سالهای متمادی عبارت بودند از حجج اسلام؛ سید یدالله یزدان‌پناه، حسن رمضانی، محمدحسین نائیجی، حسین عشاقی، عبدالحسین خسروپناه، مهدی بابایی، علی امینی‌نژاد و مرحوم محمدمهدی مهندسی. در این جلسات بيش از 30 هزار اصطلاح عرفاني مورد بررسي قرار گرفته که حدود 12 هزار اصطلاح یعنی حدود 95 درصد کل اصطلاحات مصوب و بقيه اصطلاحات (يعني غير از 12 هزار اصطلاح مصوب) يا غيرمصوب و يا اولويت دوم هستند. همه اصطلاحات مصوب يک درختواره‌اي را تشکيل داده که کل فضاي عرفان نظري را نمايش می‌دهند. گفتنی است مجموعه اصطلاحات مصوب در قالب کتاب و نرم‌افزار اصطلاح‌نامه و با نظارت علمی استاد یزدان پناه عرضه می‌­شود.

البته نسخه اول از اصطلاح‌نامه عرفان نظري مشتمل بر حدود 3500 اصطلاح که مي‌توان آن‌را «اصطلاح‌نامه منتخب عرفان نظري» ناميد، در سال 1392 در قالب 2 جلد کتاب و نرم‌افزار عرضه شد و ان شاء الله نسخه کامل اين اصطلاح‌نامه که مي‌توان آن‌را اصطلاح‌نامه جامع عرفان نظري ناميد، در قالب 5 جلد کتاب و نرم‌افزار تا پايان سال 1398 عرضه خواهد شد.

نکته دیگری که لازم به ذکر است این‌ است که در کنار تصویب اصطلاح، مجموعه‌ای از همان اصطلاحات که با شریعت در ارتباط بوده نیز شناسایی و به صورت جداگانه تصویب شده است. این اصطلاحات که در دو حوزه عرفان نظری و عرفان عملی است دارای روابط مستقل از اصطلاحات آن دو علم و دارای درختواره مستقلی مي‌باشد.

اين نکته را هم اضافه مي‌کنم که برای تدوین دائرة‌المعارف لازم است از میان اصطلاحات مصوب، اصطلاحاتی به عنوان مدخل اصلی یا ضمنی انتخاب شوند. از این رو با برگزاری جلسات متعدد، از میان 12 هزار اصطلاح مصوب 330 اصطلاح به عنوان مدخل اصلی و حدود 1000 اصطلاح به عنوان مدخل ضمنی تصویب شده است.

در مورد فعاليت‌هاي واحد مقاله‌نويسي عرفان نظري توضيح داده و بفرماييد هم‌اکنون در چه مرحله‌اي است؟

همانطور که گفته شد تا کنون حدود 330 مدخل دائرة‌المعارفی  براي واحد مقاله‌نويسي در نظر گرفته شده که از اين تعداد حدود 250 مدخل دارای اولويت اول بوده و ويراست اول کتاب دایرةالمعارف عرفان نظری را تشکيل مي‌دهند و پیش‌بینی مي‌شود که این کتاب در دو جلد آماده انتشار گردد. همچنین حدود 80 مدخل داراي اولویت دوم مي‌باشد که براي ويراست دوم در نظر گرفته شده و اگر در آينده شرايط مناسبي فراهم گردد مقالات آن نيز نگارش يافته و به مجموعه اضافه خواهد شد.

روند کار در واحد سفارش مقاله اين‌گونه مي‌باشد که مدخل‌هاي مورد نظر در اختيار مقاله‌نويسان قرار داده مي‌شود و مقاله نویس ابتدا و قبل از نگارش مقاله، باید در زمینه مدخل مورد نظر، طرح آن را تهیه و به واحد سفارش مقاله ارائه نمايد تا در جلسه ارزیابی، به تصویب برسد. مقاله‌نویس پس از تصویب طرح، باید در بازه زماني مشخصي، مقاله را به نگارش درآورد. لازم به ذکر است تاکنون حدود 100 مدخل به مقاله‌نويسان واگذار شده است.

در مورد فعاليت واحد ارزيابي هم توضيحي بفرماييد.

در واحد ارزیابی مقالات در پنج مرحله مورد سنجش و ارزیابی قرار مي‌گيرند: در مرحله اول، ارزيابي اجمالي صورت مي‌گيرد. در ارزیابی اجمالی مشخص می‌­شود که مقاله‌ي نوشته شده آیا واجد ارزش یک مقاله مي‌باشد يا خير؟ سپس مقاله وارد چهار مرحله ارزيابي «مدخل‌شناسي»، «منبع‌نگاري»، «محتوايي» و «شکلي» می‌­شود. مقاله‌نویس باید در پایان هر مرحله از ارزیابی به تصحیح مقاله و رفع اشکالات بپردازد.

البته گفتني است که پس از پايان يافتن کار ارزيابي، مقاله باید براي تأييد نهايي در اختيار رياست مرکز به عنوان مسئول اجرايي مرکز و استاد يزدان‌پناه به عنوان مدير گروه علمي قرار ‌گيرد؛ اما روند کار در این قسمت  به این صورت است که ابتدا استاد اميني‌نژاد مقاله را بازبيني می­نماید. مقاله در صورت تأیید، در اختيار رياست مرکز و سپس در صورت تایید ایشان،  خدمت استاد يزدان‌پناه تقديم مي‌گردد تا نظر نهايي را اعلام نمايند. در صورتی که مقاله به تأييد استاد يزدان‌پناه برسد، براي نشر به واحد تدوین متون ارسال خواهد شد.

واحد پرونده علمي به چه فعاليتي اشتغال دارد؟

هر مدخلي داراي يک پرونده علمي است و در اين پرونده آدرس منابعي که مدخل در آنها به کار رفته گردآوري شده است.  هم‌اکنون پرونده‌هاي علمي به صورت نرم‌افزاري است و همه منابع مورد نظر در داخل نرم‌افزار جمع‌آوري شده‌­اند. البته براي اطمينان خاطر مطالعه‌کننده، کل صفحه کتاب که مستند نويسنده از آن صفحه بوده در نرم‌افزار آورده شده است. لازم به ذکر است که تشکيل پرونده علميِ هر مدخل همزمان با مطالعه و نگارش مقاله توسط نويسنده آن صورت مي‌گيرد. 

در عرفان نظري چه تعداد پرونده علمي در نظر گرفته شده است؟

از آنجا که هر مدخلي داراي يک پرونده علمي مي‌باشد و براي عرفان نظري هم 332 مدخل در نظر گرفته شده، بنابراين به همین تعداد پرونده علمي هم خواهيم داشت که البته مي‌توان آن را جداگانه عرضه کرد. تاکنون از 332 مدخل مزبور، براي حدود 40 مدخل پرونده علمي تشکيل شده و به دليل اين‌که بايد براي هر پرونده‌اي هم ارزيابي شکلي و هم ارزیابی محتوایی صورت بگيرد، همین تعداد پرونده نيز نهايي نشده است. 

در مورد «اصطلاح‌نامه عرفان و شريعت» نيز توضیحی بفرمايید.

در برخي کتاب‌هاي عرفاني به اصطلاحاتي پرداخته شده که ريشه در شريعت دارند. اينکه يک عارفي چنين اصطلاحي را مطرح کرده و پيرامون آن توضيح و تفسيري ارائه داده يا احکام و ويژگي‌هاي آن را بيان کرده، مسأله مهمي است. لذا در خلال جلسات شورای محترم علمی اصطلاح­‌نامه، اساتید بزرگواری که با  مرکز همکاری داشتند به این نتیجه رسیدند که اصطلاحات عرفان و شريعت يک باب جديدي است که بايد به آن پرداخته شود و اصطلاحات آن جمع‌آوری و تصویب گردد. لذا تحقيق در اين خصوص و تهيه اصطلاح‌نامه مزبور به عنوان يکي از کارهاي مرکز پيش‌بيني شد. البته چون اصطلاحات عرفان و شریعت ناظر به هر دو علم است، بايد هر گروه در حوزه مرتبط با خود، تهيه آن را بر عهده بگيرند و لذا براي اين کار واحد مستقلي در نظر گرفته نشده است. با این حال تصویب اصطلاحات در این حوزه هنوز به پایان نرسیده و فعلا در حال تکمیل و تصحیح اصطلاحات و مستندات آن هستیم. اميدواريم در سال‌های آينده این اصطلاح‌نامه نيز منتشر گردد.

براي نگارش مقالات دائرة‌المعارف عرفان نظري از چه نويسندگاني استفاده مي‌شود؟

هم‌اکنون براي نگارش مقالات از محققانی که در دوره‌­های تربیت محقق عرفان نظری شرکت کرده‌­اند استفاده مي‌شود که البته بخشی از این محققان به صورت هیئت علمی جذب مرکز شده­‌اند و طبق برنامه‌ريزي انجام شده اگر در آينده شرايط مهيا شود از نويسندگان بيرون از مرکز هم دعوت به عمل خواهد آمد.

 در مجموع در حوزه عرفان نظری تاکنون چه محصولاتي را منتشر کرده‌ايد؟

ابتدا عرض کنم گروه عرفان نظری هنوز دائرةالمعارف عرفان نظری را تدوین نکرده است. اما در طول سالیان گذشته برخی محصولات مرتبط با دائرةالمعارف مزبور را عرضه کرده است که عبارتند از:

1. کتاب و نرم افزار اصطلاح‌نامه عرفان نظري:  ویراست اول این کتاب و نرم افزار در سال 92 چاپ و عرضه شد. البته این ویراست به صورت ناقص و همراه با اشکالاتی بود که بنا شد در ویراست دوم اشکالات آن برطرف شود، درختواره آن بازنگري و مستندات آن به صورت کامل آورده شود. امیدواریم ویراست دوم آن که بیش از  سه برابر ويراست اول است، تا پايان سال 1398 آماده عرضه شود.

2. کتاب و نرم افزار المعجم الموضوعی للعرفان: این کتاب فهرست تفصیلی و نمایه‌­های 6 کتاب مهم از مجموعه منابع عرفان نظری است که عبارتند از: تمهید القواعد، جامع الاسرار، شرح فصوص جندی، شرح فصوص قیصری، شرح فصوص کاشانی و مفتاح الغیب 

3. کتاب مبانی و اصول عرفان نظری نوشته استاد یزدان‌پناه: این کتاب مجموعه دروس عرفان نظری استاد یزدان پناه است که در سال 89 به چاپ رسید. این کتاب، در بیست و هشتمین کتاب سال جمهوری اسلامی برگزیده شد.

4. کتاب مبانی و فلسفه عرفان نظری نوشته آقایان علی امینی‌نژاد، مهدی بابایی و علیرضا کرمانی

از جمله آثاری که توسط گروه عرفان عرضه شد برخی پایان نامه‌های محققان عرفان در سه دوره تربیت محقق عرفان نظری بود که به صورت کتاب چاپ شدند. این آثار عبارتند از:

1. خیر و شر در مکتب ابن ­عربی نوشته حسن امینی

2. اعیان ثابته در عرفان اسلامی نوشته اصغر نوروزی

3. ابن ­عربی و اشاعره نوشته محمدعیسی جعفری

4. عرفان و عترت نوشته سيد وحید معتمدی

5. انسان کامل از دیدگاه مولوی نوشته جلیل آقاخانی

همچنین فایل‌های صوتی برخی دروس اساتید این گروه نیز عرضه شده است که عبارتند از:

1. لوح صوتی مباني و اصول عرفان نظری، استاد یزدان‌پناه؛

2. لوح صوتی تأویل عرفاني، استاد یزدان‌پناه؛

3. لوح صوتی معرفي و نقد فرق صوفیه، استاد خسروپناه؛

4. لوح صوتی عرفان‌های نوظهور، استاد احمدحسین شریفی؛

5. لوح صوتي تاريخ عرفان، استاد يزدان‌پناه.

ان­ شاء الله در آینده نزدیک؛ گروه عرفان درصدد است که مجموعه‌­ای از چکیده‌­ها و نمایه‌­های برخی منابع عرفان نظری را در قالب نرم افزار کنزالحکمة عرفان نظری عرضه نماید.

منابعی که در این نرم افزار چکیده و نمایه نویسی شده‌­اند، عبارتند از: فصوص الحکم، تمهید القواعد، جامع الاسرار، شرح فصوص جندی، شرح فصوص قیصری، شرح فصوص کاشانی، مفتاح الغیب و مصباح الانس. یکی از ویژگی‌های نرم افزار مزبور این است که شامل نمایه های فتوحات نیز می‌­باشد.

تاريخ مصاحبه: 1398/06/05

پيام‌رسان ايتا
پيام‌رسان سروش