جمعه: 1 آذر 1398

پايه اين مرکز علمي و تحقيقي بر درک درست از نياز زمان و تکاليف گران حوزة مبارک قم بنا نهاده شده است.(بخشي از فرمايشات مقام معظم رهبري «دام ظله» در حکم تنفيذ رياست محترم مؤسسه) .:. مطالعه بيشتر     
فارسیEnglish

مقام معظم رهبری دام ظله العالی: دعوت جوان‌های ما به علوم عقلی بسیار مهم است/ فلسفه اسلامی باید گفتمان فلسفی دنیا شود.

مرکز پژوهشي دائره‌المعارف علوم عقلي اسلامي، نخستين مرکز دائره‌المعارفي در زمينه علوم عقلي اسلامي

گزارش فعاليت‌هاي واحد ثبت منابع مرکز توسط مسئول واحد جناب آقاي رضا اميري

آقاي اميري: اميدواريم تمامي كارهاي مربوط به آماده‌سازي كتاب‌شناسي‌ها در سال 98 به پايان برسد.

مصاحبه با جناب آقاي رضا اميري مسئول واحد ثبت منابع مرکز دائرة‌المعارف علوم عقلي اسلامي

منظور از کتاب‌شناسي چيست و هدف از راه‌اندازي اين بخش در مرکز چه بوده است؟

«كتاب‌شناسي» و «كتاب‌نگاري»، واژه‌هايي هستند كه امروزه به معناي معرفي سامان‌يافته منابع به همراه مشخصات مختلفي چون نام پديدآور، عنوان منبع، تاريخ و محل نشر به كار مي‌روند.
مركز پژوهشي دائرة‌المعارف علوم عقلي اسلامي به منظور ايجاد زمينه‌هاي سرعت و دقت در امر پژوهش در علوم عقلي اسلامي، فعاليت‌هاي مختلفي را آغاز كرده كه از جمله آنها شناسايي و ثبت مشخصات آثار علوم عقلي اسلامي از كتابخانه‌هاي موجود در حوزه علميه قم و بعضي از نقاط ديگر كشور است.
هدف اصلي و اوليه كتاب‌شناسي‌هاي اين مركز، شناسايي منابع تحقيق براي هر يك از انواع فعاليت‌هاي اين مركز، مانند تهيه اصطلاح‌نامه‌ها، مدخل‌گزيني، چكيده‌نويسي و نمايه‌سازي، تهيه پرونده‌هاي علمي و فرهنگ‌نامه‌هاي علوم عقلي اسلامي است. بنابراين بخش کتاب‌شناسي مرکز دايرةالمعارف علوم عقلي اسلامي از واحدهاي ثبت منابع، توصيف، چكيده و واحد نمايه بر متن تشكيل شده است كه در اينجا فقط واحد ثبت منابع معرفي خواهد شد که وظيفه شناسايي منابع علوم عقلي در زبان‌هاي فارسي، عربي و لاتين را به عهده دارد.

در مورد وظايف واحد ثبت منابع توضيح بفرماييد.

واحد ثبت منابع تحقيقات خود را بر اساس شيوه‌نامه‌هاي مصوب مرکز در قالب ثبت مشخصات منابع، درجه‌بندي منابع و ثبت موضوعات انجام مي‌دهد. شيوه‌نامه هر يک از اين فعاليت‌ها از ابتکارات مرکز مي‌باشد که تحقيق را منظم، استاندارد و علمي نموده است، از طرفي از سردرگمي و دخالت سليقه‌هاي افراد در جريان تحقيقات جلوگيري به عمل مي‌آورد. محصول اين واحد در قالب دو كتاب‌شناسي اجمالي و كتاب‌شناسي تفصيلي عرضه مي‌شود كه محور كتاب‌شناسي اجمالي معرفي مشخصات منابع و محور كتاب‌شناسي تفصيلي معرفي محتواي منابع است.

روند شناسايي کتاب‌ها در مرکز به چه صورتي است؟

نخست اطلاعات كتاب‌شناسي توسط پژوهشگران در كاربرگ‌هايي از پيش تعيين شده، وارد گرديده و سپس به وسيله نرم‌افزار ورود اطلاعات، به بانك اطلاعات منتقل مي‌گردند كه پس از هماهنگ‌سازي و ارزيابي‌هاي لازم، اين داده‌ها توسط نرم‌افزار ديگري و با چينش خاصي تبديل به كتاب خواهند شد.
نرم‌افزار كتاب‌سازِ «کتاب‌شناسي» دو نوع خروجي دارد: خروجي اول، تنظيم مطالب و چينش محتواي منابع است كه آن را متن كتاب‌شناسي‌ها مي‌ناميم و خروجي دوم آن، فهرست‌هاي مختلف براي جستجوي سريع‌تر از مطالب متن است. حاصل اين تلاش به صورت كتاب‌شناسي‌هاي اجمالي و تفصيلي در خدمت محققان قرار مي‌گيرد.

فرق کتاب‌شناسي‌هاي تفصيلي با اجمالي در چيست؟

در کتاب‌شناسي‌هاي اجمالي تنها مشخصات نشر، درجه و موضوعات كلي منابع در دو يا سه شاخه ذکر شده است ولي در کتاب‌شناسي‌هاي تفصيلي افزون بر مشخصات نشر به موضوعات تفصيلي و مباحث مطرح در منابع به صورت درختواره علم و با ذكر صفحه مطلب اشاره شده است.

درجاتي که براي منابع در نظر گرفته شده بر چه اساسي است؟

منابع علوم عقلي اسلامي به ترتيب اهميت و تحقيقي بودن به سه دسته درجه‌بندي مي‌شوند. مشخص کردن درجه آثار، اين امکان را به پزوهشگران مي‌دهد که دامنه جستجوي خود را محدود نمايند و يا فقط به منابع مهم و درجه يک مراجعه کنند. در شيوه‌نامه مصوب مركز براي منابع درجه يک، چهار معيار، براي منابع درجه دو، پنج معيار و براي منابع درجه سه، يک معيار ارائه شده است. براي نمونه يكي از معيارهاي آثار درجه يک عبارت است از: آثار صاحبان مکتب و معيار آثار درجه دوم عبارت است از: آثاري که از جهت جمع‌آوري آراء بزرگان علوم عقلي و آدرس‌دهي يا دسته‌بندي و تشريح مطالب داراي برجستگي خاصي باشد و يا اثر در نشريات علمي پژوهشي چاپ شده باشد.

در مورد استخراج و ثبت موضوعات منابع هم توضيح بفرماييد.

مهمترين وظيفه واحد ثبت منابع، استخراج و ثبت موضوعات و مباحث آثار است که هدف آن آسان‌سازي، سرعت و نظم در تحقيق و نيز رهايي محقق از سرگرداني و اتلاف وقت در امر پژوهش مي‌باشد. تمام مسائل اصلي منبع به صورت نمايه و يا عبارتي گويا و کوتاه با ذکر صفحه در كتاب‌شناسي‌ها عرضه شده است. طبق شيوه‌نامه، موضوعات منابع به سه دسته تقسيم مي شوند:
1. موضوعات رديف اول: که معرف اسامي رشته‌هاي مختلف علوم عقلي اسلامي است مانند فلسفه، کلام، ‌عرفان، معرفت‌شناسي، فلسفه دين و غيره.
2. موضوعات رديف دوم: که به وسيله آن هر يک از علوم به بخش‌هاي مختلف کلي تقسيم مي‌شوند و جايگاه طرح موضوعات رديف سوم را در ميان هر علم مشخص مي‌نمايند مانند الهيات بالمعني الاخص، مسائل کلام، عرفان نظري، معرفت‌شناسي تطبيقي، اعلام و غيره.
3. موضوعات رديف سوم: که معرفي مسائل و موضوعات مختلف مطرح شده در هر علم را به صورت جزئي به عهده دارد مانند صفات واجب، عصمت امام، وحدت وجود، مقايسه ادراک حسي نزد ابن سينا و شيخ اشراق، اساتيد فارابي و غيره.

آيا براي سهولت در يافتن مطالب متن كتاب‌شناسي‌ها و موضوعات آن چاره‌اي انديشيده شده است؟

بله همانطور كه قبلا گفته شد كتاب‌شناسي‌ها از دو بخش متن و فهرست‌ها تشكيل شده كه اين بخش شامل فهرست‌هاي مختلفي مانند فهرست پديدآوران، فهرست منابع (مربوط به قسمت معرفي شناسنامه‌اي)، فهرست گرايش‌ها، فهرست اعلام و فهرست اصطلاحات (مربوط به قسمت محتوايي و نمايه‌ها) مي‌باشد. در سه فهرست اخير كه مربوط به معرفي موضوعات متن منابع است براي سهولت دسترسي و كاربردي كردن نمايه‌ها، تمام نمايه‌هاي همسو و مرتبط با يك اصطلاح خاص در زير كليدواژه مربوطه تجميع شده‌اند. در مقابل هر كدام از نمايه‌هاي زير كليدواژه، اعدادي درج شده است كه بيان‌گر شماره رديف كتاب مورد نظر در بخش متن است و با مراجعه به آن رديف مي‌توان مشخصات كتاب‌شناسي، موضوع مورد بحث و نيز شاخه درختي علم و صفحه‌اي كه منبع از آن بحث نموده را ملاحظه نمود.

تاکنون چند عنوان و در چند مجلد از کتاب‌شناسي‌هاي مرکز منتشر شده است؟

مجموع كتاب‌شناسي‌هاي اجمالي در 27 جلد به شرح زير عرضه شده است:
تعداد منابع شناسايي و ثبت اطلاعات شده به زبان فارسي و عربي عبارت است از: منطق و تاريخ منطق 2518 عنوان در 1جلد؛ فلسفه 3691 عنوان در 2جلد؛ تاريخ فلسفه 5789 عنوان در 2جلد؛ کلام 8770 عنوان در 3جلد؛ تاريخ کلام 7632 عنوان در 3جلد؛ عرفان4487 عنوان در 2جلد؛ تاريخ عرفان 8059 عنوان در 3 جلد؛ فلسفه‌هاي مضاف و معرفت‌شناسي 10825 عنوان در 5جلد.
تعداد منابع شناسايي و ثبت اطلاعات شده به زبان لاتين نيز به اين شرح است: منطق و فلسفه 4078 عنوان در 2جلد؛ كلام 3825 عنوان در 2جلد؛ عرفان 2018 عنوان در 1جلد و فلسفه مضاف 2476 عنوان در 1جلد.
كتاب‌شناسي‌هاي تفصيلي فارسي و عربي در بيشتر موارد به اتمام رسيده و به شرح زير در دسترس محققان مي‌باشد:
منطق با 2004 عنوان در 3 جلد؛ فلسفه با 1130 عنوان در 2 جلد؛ كلام با 915 عنوان در 2 جلد؛ تاريخ فلسفه با 5050 عنوان در 5 جلد و تاريخ عرفان با 6629 عنوان در 6 جلد.

هم‌اکنون واحد ثبت منابع به چه فعاليتي اشتغال دارد؟

از مجموع كتاب‌شناسي‌هاي تفصيلي فارسي عربي كار كتاب‌شناسي عرفان و تاريخ كلام باقي مانده است كه پس از اصلاح و هماهنگ‌سازي‌هاي نهايي اميدواريم تا پايان سال 98 به واحد تدوين متون جهت آماده‌سازي نشر تحويل شود. همچنين كتاب‌شناسي تفصيلي فلسفه و منطق لاتين با معرفي 2214 عنوان و كلام لاتين با معرفي 1023 عنوان به واحد تدوين متون جهت صفحه‌بندي و مراحل نهايي نشر تحويل داده شده است و بقيه كتاب‌شناسي‌هاي لاتين مانند عرفان و فلسفه‌هاي مضاف نيز توسط محققان در حال اصلاح و آماده‌سازي نهايي مي‌باشد كه اميدواريم تمامي كارهاي مربوط به آماده‌سازي كتاب‌شناسي‌ در سال 98 به پايان برسد و پس از اين براي معرفي كتاب‌شناسي‌ها، به صورت نرم‌افزار و به ويژه ارائه در سايت مركز تلاش خواهيم كرد. 

تاريخ مصاحبه: 1398/5/17

 
 
 
 
 
پيام‌رسان ايتا
پيام‌رسان سروش