سه شنبه: 1 آبان 1397

پايه اين مرکز علمي و تحقيقي بر درک درست از نياز زمان و تکاليف گران حوزة مبارک قم بنا نهاده شده است.(بخشي از فرمايشات مقام معظم رهبري «دام ظله» در حکم تنفيذ رياست محترم مؤسسه) .:. مطالعه بيشتر     
فارسیEnglish

مقام معظم رهبری دام ظله العالی: دعوت جوان‌های ما به علوم عقلی بسیار مهم است/ فلسفه اسلامی باید گفتمان فلسفی دنیا شود.

مرکز پژوهشي دائره‌المعارف علوم عقلي اسلامي، نخستين مرکز دائره‌المعارفي در زمينه علوم عقلي اسلامي

فعاليت‌ها و پژوهش‌هاي مرتبط با عرفان اسلامي

به‌روزرساني اطلاعات: 1397/07/26

مقدمه

دين مبين اسلام از آغاز پيدايش، در بطن خود از معنويتي بس ژرف و توحيدي بسيار دلنشين و متعالي برخوردار بود. آموزه‌هاي توحيدي ـ معنوي اسلام و خورشيدهاي پرفروغ اين آخرين دين الهي همچون ذات مقدس رسول اکرم… و اميرمؤمنان† و فاطمه زهراƒ و فرزندان معصومش، نويدبخش خيزش عظيم باطني ـ توحيدي بود. همان‌گونه که انتظار مي‌رفت اين خيزش معنوي به شکل گسترده‌اي شکل گرفت و بر تاريخ و فرهنگ اسلامي به شدت تأثير نهاد که از آن به عرفان اسلامي ياد مي‌کنند.

عرفان اسلامي به‌سان ميراثي يگانه و يکپارچه در جنبه‌هاي متعدد رشد فزايند‌ه‌اي داشت. علم عرفان نظري بخشي از اين ميراث بي‌بديل عارفان برجستة دورة اسلامي به شمار مي‌رود. عرفان نظري در حقيقت، حکمت و هستي‌شناسي ارائه شده از سوي عارفان است. عارفان محقق به برکت شهودهاي نهايي توانسته‌اند هستي‌شناسي ويژه‌اي را در باطني‌ترين ساحت‌هاي هستي و سپس بسط آن در ديگر ساحت‌ها ارائه دهند.

اهميت شناخت و آگاهي نسبت به نظام هستي‌شناسانه‌اي كه عرفاي اسلامي در قالب علم عرفان نظري ارائه نموده‌اند، امروزه بر كسي پوشيده نيست. اقبال عمومي به معنويت در روزگار رو به افوال مادي‌گرايي از سويي، و رواج عرفان‌هاي كاذب و بي‌پايه و همسو با اهداف استكباري از سوي ديگر، اهميت نشر و ارائه عرفان اصيل اسلامي را دو چندان كرده است. افزون بر اين، لزوم نقد و تحليل انديشه‌هاي معرفتي جهت دستيابي به معارف حقيقي اهل‌بيت(ع) از مهم‌ترين رسالت‌هاي انديشمندان شيعي به شمار مي‌رود كه زمينه اين امر خطير جز با ارائه بي‌پيرايه و به دور از هرگونه تعصب چنين انديشه‌هايي ميسر نمي‌گردد.

در همين راستا مرکز پژوهشي دائرة‌المعارف علوم عقلي اسلامي، فعاليت هاي متعددي را در رشته عرفان اسلامي و زيرشاخه‌هاي آن (همچون عرفان نظري، عرفان عملي و عرفان ادبي) با استفاده از محققان متخصّص و نظارت اساتيدي برجسته با هدف تهيه دائرة‌المعارف و فرهنگ‌نامه علوم عقلي اسلامي، آغاز کرده  است که برخي از اين فعاليت‌ها به ثمر نيز نشسته است.

شوراهاي علمي

الف) شوراي علمي عرفان نظري

مشاورعالي: حجت‌الاسلام و المسلمين سيديدالله يزدان‌پناه.
ساير اعضاء (به ترتيب حروف الفباء): حجج اسلام آقايان عبدالحسين خسروپناه،‌ حسن رمضاني، حسين عشاقي، محمدحسين نائيجي،(گفتني است که مرحوم حجت‌الاسلام و المسلمين محمد مهدي مهندسي نيز اعضاي سابق اين شورا بودند).
 
 

ب) شوراي علمي عرفان عملي

مشاورعالي: حجت‌الاسلام و المسلمين سيد يدالله يزدان‌پناه.
ساير اعضاء (به ترتيب حروف الفباء): حجج اسلام آقايان علي اميني نژاد، مهدي بابايي، حسن رمضاني، علي فضلي، محمد حسين نائيجي.
 
 
 

ج) شوراي علمي عرفان ادبي

مشاورعالي: حجت‌الاسلام و المسلمين مسعود اسماعيلي.
ساير اعضاء (به ترتيب حروف الفباء)حجج اسلام آقايان: مهدي بابايي، محمد کريمي، سيد قاسم ميرصادقي، رضا نوروزي.

 فعاليت‌ها و دستآوردها
مرکز پژوهشي دائره‌المعارف علوم عقلي اسلامي در راستاي تهيه دائرةالمعارف جامع علوم عقلي، فعاليت‌ها و دستآوردهاي گوناگوني داشته است که بخش عرفاني آن به شرح زير است:
1. دوره‌هاي آموزش عرفان اسلامي
سه دوره آموزش عرفان اسلامي جهت تربيت نيروهاي مورد نياز مرکز با رويکرد دائرة‌المعارفي برگزار گرديد که جزئيات آن به شرح زير است:
تعداد دوره‌ها
 3 دوره
تعداد دانش‌پژوهان هر دوره
بين 15 تا 20 نفر
تعداد واحدهاي درسي هر دوره
حدود 80 واحد
طول هر دوره
6 ترم تحصيلي + 2 ترم تدوين پايان‌نامه
2. ثبت مشخصات منابع عرفاني
3. ثبت موضوعات منابع عرفاني
4. تهيه پرونده علمي عرفان
5. فهرست‌نويسي منابع عرفاني
6. اصطلاح‌يابي و مدخل‌نويسي عرفان
7. فرهنگنامه عرفان ادبي
8. مقاله‌نويسي
9. تک نگاري‌هاي عرفاني
10. نشريه معارف عقلي

محصولات عرضه شده در بخش‌هاي مختلف از اين قرار است:

کتاب‌ها

1) المعجم الموضوعی للعرفان (1 جلد): مشتمل بر1641  فهرست تفصیلی مطالب، 1540 کلیدواژه و 6397 نمایه از 6 منبع مهم عرفانی (تمهيد القواعد، جامع‌الأسرار و منبع الأنوار، شرح فصوص الحکم جندي، شرح فصوص الحکم قيصري، شرح فصوص الحکم کاشاني و مفتاح الغيب)؛

2) اصطلاح‌نامه عرفان نظری (2 جلد): مشتمل بر نمودار درختی 3600 اصطلاح، به همراه تعاریف و مستندات اصطلاحات با استفاده از 100 منبع معتبر در 22 رده أحکام الوجود؛ الأسماء؛ الصفات؛ الأظلال (العام)؛ الأعيان؛ التجليات؛ التعينات؛ التنزلات؛ الحضرات؛ الحقائق؛ الحمد؛ الرقائق الارتباطيه؛ الشؤون (العام)؛ الظهورات (أعم‌الأعم)؛ الظهورات (العام)؛ العوالم؛ الکلمات؛ المراتب؛ المظاهر؛ المقامات (العام)؛ المنازل؛ النشئات؛

3) فرهنگ‌نامه عرفان ادبی با اصطلاح‌نامه ادبيات عرفاني (جلد اول): شامل 394 مدخل که در برگیرنده 800 معنای اصطلاحی عرفانی و نزدیک به 400 معنای غیر رایج که از 60 منبع مهم از ادبیات عرفانی استخراج شده است؛

4) کتاب‌شناسی عرفان اسلامی (2 جلد): معرفی 4488 منبع به همراه فهرست‌های مختلف؛

5) کتاب‌شناسی تاریخ عرفان (3 جلد): معرفی 8059 منبع به همراه فهرست‌های مختلف؛

6) کتاب‌شناسي تفصيلي تاریخ عرفان اسلامی (6 جلد): معرفي 6600 کتاب و مقاله از کتابخانه‌هاي مختلف؛

7) کتاب‌شناسي منابع لاتین عرفان اسلامی (1 جلد): معرفي بيش از 2000 کتاب و مقاله از کتابخانه‌هاي مختلف؛

8) اعیان ثابته در عرفان اسلامی: اثر اصغر نوروزی؛

9) ابن‌عربی و اشاعره: اثر محمدعیسی جعفری؛

10) خیر و شر در مکتب ابن‌عربی: اثر حسن امینی؛

11) عرفان و عترت: اثر سیدوحید معتمدی؛

12) مبانی و اصول عرفان نظري: اثر سيد يدالله يزدان‌پناه (برگزیده کتاب سال جمهوری اسلامی در سال 1389)؛

13) مبانی و فلسفه عرفان نظری: اثر علی امینی‌نژاد، مهدی بابایی و علیرضا کرمانی. اين کتاب از چهار بخش تشکيل شده است: بخش اول: عرفان نظري (فصل اول: چيستي عرفان نظري؛ فصل دوّم: موضوع، مبادي، مسائل؛ فصل سوّم: رابطه عرفان نظري و عملي)، بخش دوم: نسبت عرفان با عقل و شريعت (فصل اوّل: عقل و عرفان؛ فصل دوم: عرفان و شريعت)، بخش سوم: روش‌شناسي عرفان نظري (فصل اول: كشف و شهود؛ فصل دوم: تجربه ديني و شهود؛ فصل سوم: حجيت ذاتي شهود)، بخش چهارم: مسائل عرفان نظري (فصل اول: خداشناسي عرفاني؛ فصل دوم: ظهور‌شناسي عرفاني؛ فصل سوم: انسان‌شناسي عرفاني)؛

14) انسان کامل از دیدگاه مولوی: اثرجلیل آقاخانی. اين کتاب از پنج فصل تشکيل شده است: فصل اول: کليات؛ فصل دوم: شرح احوال و آثار مولانا؛ فصل سوم: ضرورت وجود انسان کامل؛ فصل چهارم: سرشت انسان کامل؛ فصل پنجم: مولانا و ظهورات انسان کامل؛

15) ویژه‌نامه‌هایی از مجله معارف عقلی مرتبط با عرفان اسلامی؛

16) مجموعه مقالات فلسفه عرفان، گنجینه معرفت (جلد پنجم): شامل 23 مقاله در زمینه فلسفه عرفان.

نرم‌افزارها

1) معجم موضوعی منابع عرفاني (کنزالحکمة 8): مشتمل بر 1641 فهرست تفصیلی مطالب، 1540 کلیدواژه و 6397 نمایه از 6 منبع مهم عرفانی (تمهيد القواعد، جامع‌الأسرار و منبع الأنوار، شرح فصوص الحکم جندي، شرح فصوص الحکم قيصري، شرح فصوص الحکم کاشاني و مفتاح الغيب)؛ ارتباط میان کلیدواژه، چکیده یا فهرست و متن از راه‌های مختلف؛ قابلیت جستجوی لفظی ساده و پیشرفته در متن منابع، چکیده‌ها، فهرست، نمایه‌ها و کلیدواژه‌ها؛ امکان دسته‌بندی اطلاعات استخراج شده در چند مرحله.

2) اصطلاح‌نامه عرفان نظری: مشتمل بر نمودار درختی 3600 اصطلاح، به همراه تعاریف و مستندات اصطلاحات با استفاده از 100 منبع معتبر.

3) کتاب‌شناسي عرفان و تاريخ عرفان: (درحال انتشار).

 

4) لوح صوتي دروس معرفي و نقد فرق صوفيه: استاد عبدالحسين خسروپناه؛

5) لوح صوتي دروس عرفان‌هاي نوظهور: استاد احمدحسين شريفي؛

6) لوح صوتي دروس تأويل عرفاني: استاد سيد يدالله يزدان‌پناه؛

7) لوح صوتي دروس مباني و اصول عرفان نظري: استاد سيد يدالله يزدان‌پناه؛

8) لوح صوتي دروس تاريخ عرفان: استاد سيد يدالله يزدان‌پناه.