چهارشنبه: 1 آبان 1398

پايه اين مرکز علمي و تحقيقي بر درک درست از نياز زمان و تکاليف گران حوزة مبارک قم بنا نهاده شده است.(بخشي از فرمايشات مقام معظم رهبري «دام ظله» در حکم تنفيذ رياست محترم مؤسسه) .:. مطالعه بيشتر     
فارسیEnglish

مقام معظم رهبری دام ظله العالی: دعوت جوان‌های ما به علوم عقلی بسیار مهم است/ فلسفه اسلامی باید گفتمان فلسفی دنیا شود.

مرکز پژوهشي دائره‌المعارف علوم عقلي اسلامي، نخستين مرکز دائره‌المعارفي در زمينه علوم عقلي اسلامي

رئیس مرکز پژوهشی دائرةالمعارف علوم عقلی اسلامي در گفت وگو با خبرگزاری حوزه

دکتر ابوترابي: پروژه‌ها معطل بودجه‌ است/ در برخی رشته‌ها متخصص کم داریم

حجت­ الاسلام­ و المسلمین احمد ابوترابی رئیس مرکز پژوهشی دائرة­المعارف علوم عقلی اسلامي وابسته به موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) و دارای دکترای فلسفه و درجه دانشيار و از اعضاي هيئت علمی این مؤسسه است که در گفت و گو با خبرنگار خبرگزاری «حوزه»، به تشریح فعالیت‌ها و برنامه‌های مرکز پژوهشی دائرة­المعارف علوم عقلی اسلامي پرداخته که متن آن به این شرح است:

 آمادگی کامل برای تدوین دائرةالمعارف­ در رشته‌هاي مختلف علوم عقلی را داريم اما مشکلات بودجه‌ای مانع جدی است.

در ابتدا اهداف تأسیس مرکز پژوهشی دائرةالمعارف علوم عقلی را تشریح نموده و بفرمائید تا چه حد به اهداف خود دست یافته‌اید؟

هدف این مرکز تدوین دائرةالمعارف­‌هایی در رشته‌هاي علوم عقلی اسلامي است که اولا بتواند مباني معارف اسلامي را به زبان عقل ـ  که زبان مشترک همه فرهنگ‌ها و مذاهب و مکتب‌هاست ـ به صورت جامع، مختصر، دقيق و گويا به دنيا معرفي کند و در نتيجه راه  گزارش‌هاي نادرست از اسلام و تشيع و فرهنگ اسلامي را  ببندد و زمينه پژوهش را براي پژوهشگران علوم عقلي فراهم آورد.
برخلاف سایر مراکز دائرة‌المعا‌رف‌نويسي که مستقيما به انتخاب مدخل مي‌پردازند و بدون مقدمه مقاله‌نويسي را آغاز مي‌کنند در اين مرکز کارهایی فراتر از تدوین دائرة­المعارف انجام می‌شود که البته به نظر ما براي تدوين يک دائرة‌المعارف تخصصي مطابق با استانداردها و معيارهاي مطلوب، لازم است. ما در این مرکز با توجه به اصطلاحات و موضوعات هر يک از دانش‌هاي علوم عقلي اولا ساختار و جایگاه و نقشه جامع هريک از علوم عقلي را ترسيم مي‌کنيم. لذا برنامه‌های این مرکز در سه فاز تعریف شده است. بخش اول ایجاد زیرساخت­های لازم، بخش دوم فراهم نمودن زمینه‌های علمي پژوهش و بخش سوم تدوین دائرةالمعارف‌هاست.
برخی از علوم عقلی ما ساختار روشنی نداشتند و برخی از آنها نیز در غرب زمینه داشتند اما در حوزه معارف اسلامی هنوز به عنوان یک علم شناخته نمی­شدند. اساس علوم اسلامی عقلی بر پایه منطق است. علم کلام نیز شاخه عقلی دارد. علم عرفان نیز همینطور است و شاخه‌های مختلفی از جمله عرفان نظری دارد. همچنین در عرفان، علمی با عنوان عرفان ادبی تا پیش از فعالیتی که در این مرکز صورت داده شده وجود نداشت، صرفا مطالب عرفانی بود که به زبان شعر بیان شده و آن را ادبيات عرفاني مي‌نامند.
در بحث منطق نیز روی ساختار این علم کار جمعی و مستقل نشده بود و لذا قبل از شروع کار دائرةالمعارف تصمیم گرفتیم به عنوان مقدمه ساختارهای این علوم را آماده کنیم. اصطلاح­نامه منطق در طول حدود 15 سال از همه کتب منطقی استخراج شد و با استفاده از کارشناسان علم منطق که همه اصطلاحات و روابط فی مابین را بررسی کردند، این فعالیت صورت گرفت. محصول آن، دو جلد کتاب اصطلاح‌نامه منطق ­شد. در فلسفه اسلامی نیز حدود 20 سال طول کشید تا همه اصطلاحات اين دانش استخراج و نقشه جامع اين رشته تنظيم شد.
کلام اسلامی در دو بخش تعریف شده است. یک بخش اصول اعتقادات که در دو جلد منتشر شده و دیگری علوم عامه کلامی است که با نگرش کلامی متکلمين مسلمان اعم از شیعه و اهل تسنن هنوز در حال تدوین است.
یکی از رشته‌­های جدید که خاستگاه اصلی آن در فلسفه غرب بوده، علم معرفت‌شناسی است. هر چند علمای ما در طول تاریخ در آثار خود به آن پرداخته بودند اما اینکه به عنوان یک علم به این موضوع پرداخته شود اینگونه نبوده است. ساختار علم معرفت‌شناسی ناظر به فلسفه غرب نیز در اين مرکز تدوین شده و در کنار اصطلاحات اسلامی به اصطلاحات غربی مرتبط با آن در فلسفه غرب نیز پرداخته شده است. یک جلد کتاب نیز در رابطه با ساختار فلسفه اشراق و شارحان این مکتب که یکی از مکاتب فلسفی ماست تدوین شده است.

اصطلاح­‌نامه‌نويسی علوم عقلی بی­‌سابقه نبوده و این واژه را از غربی‌ها گرفته­‌ایم.

در رابطه با مباحث فلسفی آیا فعالیتی در فلسفه‌­های مضاف نیز مورد توجه قرار دارد؟

بله، بحث تدوین اصطلاح‌نامه‌های برخی از فلسفه‌­های مضاف را نیز آغاز کرده‌­ایم. فلسفه دین، فلسفه اخلاق، فلسفه سیاسی و فلسفه حقوق نیز وضعی شبیه معرفت‌شناسی دارند و مطالب عمیقی در این موارد در آثار اسلامی وجود دارد؛ اما به عنوان یک علم مستقل به آنها پرداخته نشده است. ما اصطلاح‌­نامه فلسفه اخلاق و فلسفه سیاسی را در دو سال گذشته منتشر کردیم. اصطلاح‌نامه‌نويسی علوم عقلی بی­ سابقه نبوده و این واژه را از غربی­ها گرفته‌ایم. تزاروس واژه­‌ای است غربی، برای همین بحث اصطلاح­‌شناسی به کار می رود و برای درختی کردن مجموعه­‌ای از واژه‌ها است. البته آنها معمولا برای طبقه­‌بندی آثار در موزه‌­ها یا کتابخانه‌ها این کار را انجام می‌­دهند، اما کار گسترده و دقيق علمي براي هريک از دانش‌ها در دنيا انجام نشده، آنچه انجام شده با همان طبقه‌بندي اطلاعات سازگارتر است تا طبقه علمي اجزاي هريک از دانش‌ها، به ويژه علوم عقلي. براي رفع اين مشکل ابتدا ساختار و شيوه‌نامه اصطلاح‌نامه‌نويسي را براي اين نياز اصلاح و تکميل کرديم.
در علوم دیگر نیز این کار شروع شده و در قم و تهران برخی مراکز چنین کارهایی را شروع کرده‌­اند که بیشتر با هدف دسته‌بندی همانند غربی‌ها مشغول فعالیت هستند. تفاوت کار ما در بحث اصطلاح‌نامه‌ها این بود که ما همه اصطلاحات را در حد امکان با مراجعه به همه منابع مهم هر علم و مطالعه دقيق متن منابع، انتخاب کردیم تا از همه مکاتب، شخصیت‌های برجسته و از میان همه دوره‌­ها و همه فرقه‌ها، همه اصطلاحات موجود را استخراج کرده بعلاوه تعاريف هر اصطلاح و مستندات اصطلاحات و اصطلاح‌نامه نيز از منابع، استخراج شده است بعلاوه براي ترسيم ساختار علم از اساتيد متخصص استفاده کرده‌ايم.

اساتیدی که در این پروژه­ با مرکز فعالیت داشتند طبعا باید از اساتید توانمند حوزوی باشند، به اسامی آنها نیز اشاره­­ ای بفرمائید.

برای این ­کار نیاز بود عده‌­ای از علمای بزرگواری که در این امور فعالیت داشتند وارد کار بشوند براي مثال خوشبختانه در عرفان استاد یزدان‌پناه، در فلسفه استاد فیاضی، در کلام استاد ربانی گلپایگانی، در منطق استاد عسکری سلیمانی، در فِرَق استاد يعقوب جعفري و در فلسفه اخلاق استاد مجتبي مصباح در راس گروه‌­های علمی قرار گرفتند. در برخی علوم نیز ابتدا افرادی را نداشتیم که بصورت کلاسیک کار کرده باشند و نظام درسی تعریف شده‌­ای در کار نبود و خود ما چنین نظامی تعریف کردیم و بطور مثال رشته عرفان ادبی را خود دانش‌آموختگان این مرکز شکل دادند.
در گام دوم شورای علمی تشکیل دادیم که این اصطلاحات را با توجه به متن متون بررسي و درخت علم را به دقت بررسی کنند و در جلسات علمی متشکل از اساتيد برجسته، جایگاه اصطلاحات به بحث گذاشته می‌­شد. برجستگی دیگر این کار در اين مرکز  این بود که اصطلاح­‌نامه‌های دنیا معمولا مستند نیست و شورای علمی ندارند و اگر دارند تک‌تک اصطلاحات و جايگاه آنها را در جلساتي علمي به بحث نمي‌گذارند اما در اینجا با توجه به اینکه ما مستند همه واژه­‌ها و تعاریف‌­شان را هم استخراج می­ کنیم شوراهاي علمي مي‌توانند بررسي خود را با تکيه بر اصل متون مستند سازند.
دو اصطلاح‌­نامه دیگر نیز چندین سال است که در حال تدوین هستند و با عناوین فلسفه دین و فلسفه حقوق در سال‌های آتی به چاپ می‌رسند. یکی از دلایل مهم اهميت اصطلاح‌نامه‌ها اين است که ريشه بسياري از بي‌دقتي‌ها و خلط و مغالطه در علوم به ويژه علوم عقلي اسلامي همین عدم تفکیک اصطلاحات است. مثلا واژه علت، ذاتی، علم و... هر کدام چندين معنا دارند و بعضي از اين معاني بسيار به هم نزديکند و زمينه خلط دارند، گاهي الفاظ متفاوت یک معنا دارند و گاهي لفظ واحد، چند معنا.
اصطلاح‌نامه فلسفه علم نیز در دستور کار ما قرار دارد، اما به دلیل کمبود بودجه و کمبود متخصص، در این مورد کار بسیار کند پیش می‌رود. بخش دیگر کار فراهم کردن زمینه‌­های پژوهش براي تدوين مقالات دائرة‌المعارفي است چون تدوين مقاله دائرة‌المعارفي به ويژه براي دائرة‌المعارف‌هاي تخصصي، کاري بسيار دشوار است و بدون ايجاد زمينه‌سازي پژوهشي، چنين امکاني وجود ندارد. اين مطلب را اين‌طور مي‌شود توضيح داد: ادعای یک مقاله دائرةالمعارفی، گزارش جامعي از یک موضوع از زمان تکوّن تا عصر حاضر است. در اين مقاله بايد سير تحولات و همه مطلب مرتبط با مدخل به صورت دقیق گزارش شود. نکته دیگر این است که همه مطالب باید با حجم مختصر و گويا تدوین شود. چون این مقاله مرجع است، کسی که به سراغ آن مي‌آيد انتظار دارد جامعیت و اختصار و گويايي با هم جمع شده باشند. ظاهرا جامعيت با کوتاهي قابل جمع نيست و جامع کوتاه، دست کم نمي‌تواند گويا باشد، این‌ها ظاهرا با هم متعارض هستند.
اما اگر بخواهیم این کار را انجام دهيم باید نگاهی از بالا به موضوع داشته باشیم. کسی که می­خواهد روی چنین موضوعی مقاله بنویسد باید بتواند انتخاب دقیق و جامعی داشته باشد و این نیازمند نگاهی از بالاست تا به هر چیزی به همان اندازه که نیاز است پرداخته شود. لذا کسی که می ­خواهد چنین فعالیتی انجام دهد باید احاطه کامل به بحث داشته باشد مانند کسي که از ارتفاع بالا به يک شهر مي‌نگرد و به همه آن احاطه دارد. همه را مي‌بيند اما هرکدام به اندازه جايگاه‌شان در نگاه او جلوه‌گر مي‌شوند.
به ذهن ما رسید چون افراد متخصص در هر موضوع نداریم، همه کتاب‌­هایی که باید به آن­ها مراجعه کرد را شناسايي کنيم، بعد از شناسايي اين منابع، مجموعه‌اي عظيم پديد آمد، حال از مجمو‌عه‌اي به اين بزرگي چگونه مي‌توان استفاده کرد، به ياد دارم آقای دکتر حداد عادل وقتی از اینجا بازدید می‌­کرد، گفت کار شما بسیار عظیم است و گویی توری به وسعت اقیانوس پهن کرده‌­اید اما این تور را چطور می­‌خواهید بالا بکشید.
این مطلب در اوایل زمانی که بحث نرم­ افزارهای علمی مطرح شده بود بیان شد و جواب بنده این بود که در مباحث کامپیوتری کار راحت خواهد شد و جستجوگران به راحتی خواهند توانست مطالب مورد نظر خود را از طريق استفاده از نرم‌افزار  به دست آورند. براي اين کار علاوه بر شناسایی کتب، بايد موضوعات کتب را نيز استخراج مي‌کرديم و فيلترهاي متعدد ديگري فراهم مي‌کرديم تا محقق به راحتي و بدون زمان زياد بتواند دقيقا مطالب محدود مورد نظرش را بيابد. کارهاي زيادي در دستور کار قرار گرفت، از جمله دسته‌بندي کتب به لحاظ درجه اعتبار در چهار درجه و تعيين معيارهاي درجه بندي، استخراج تاريخ حيات مؤلف هر منبع، دسته‌بندي و طبقه‌بندي موضوعات و استخراج شماره صفحات مرتبط با يک موضوع، و تهيه چکيده مطالب يک پارگراف و نمايه کردن آنها و تعيين کليدواژه‌هايي که ما را به نمايه و از نمايه به چکيده، و از چکيده به متن کتاب رهنمون مي‌کرد که اين کارها از جمله فعاليت‌هاي کتاب‌شناسي بود که براي دست‌يابي دقيق، سريع و آسان محقق به محل درج مطالب انجام گرفت. با وجود اين اطلاعات در يک نرم‌افزار، محقق مي‌تواند يک موضوع خاص را در آثار درجه خاص، در سال يا قرن خاصي جستجو کند. اين امکان و ظرفيت، جستجوي يک مطلب در هزاران کتاب را در زماني کوتاه و با پاسخ‌هايی متناسب و اندک ممکن مي‌سازد.
هر يک از اين فعاليت‌ها، شيوه‌نامه مخصوص به خود دارد و هرکدام داراي نرم‌افزاري است و در نرم‌افزارهاي جامع جستجوهاي پيشرفته ممکن است. از سوي ديگر محققینی تربیت شده‌اند که وقتی موضوعی از آنها خواسته مي‌شود بتوانند در این کتاب‌ها و نرم‌افزارها جستجو نموده و صفحات را یادداشت کنند و پرونده‌ای در مورد يک مدخل و موضوع خاص تشکيل دهند. هدف اوليه از تشکيل اين پرونده‌ها، استفاده محققان مقاله‌نويس خود مرکز از اين پرونده‌هاست، اين پرونده‌ها همه اطلاعات مهم در باب يک موضوع را در خود دارد لذا هر محققي که بخواهد راجع به يک موضوع مهم از يکي از دانش‌ها تحقيق کند می­تواند به این پرونده‌ها مراجعه کرده و از آنها بهره ببرد.

آثار در جشنواره‌­های حوزوی دیده نمی­شوند.

فعالیتی که این مرکز انجام می‌­دهد بسیار گسترده و قابل تقدیر است، اما آیا با اقبال مخاطبین هم مواجه می‌شود؟

متاسفانه این کار کمی ناشناخته است و بايد براي معرفي آن تلاش بيشتري کنيم، چون برخي از اين فعاليت‌ها سابقه چندانی نداشته است. مثلا یک اصطلاح‌­نامه 5 جلدی فلسفه، حاصل بیست سال تلاش سخت‌کوشانه محققان و حدود بيست سال زحمت اساتيد برجسته است.
متاسفانه این آثار در جشنواره‌­های حوزوی هم دیده نمی‌­شوند و ارتباطی که نیاز است با این شیوه کار و با این موضوع برقرار شود تاکنون صورت نگرفته است، تا جایی که اساتید بزرگواری که در رأس گروه‌هاي علمي مرکز قرار دارند در يک مرقومه مشترک‌شان، اهميت و مرتبه علمي برخي از فعاليت‌هاي علمي مرکز را بيان کرده‌اند.

در بخش بین المللی هم با مشکلاتی روبرو هستیم.

با توجه به اهمیت این کار و گستردگی دایره فعالیت، درباره توانایی تولید بین‌­المللی آیا فعالیت ویژه‌­ای صورت گرفته است؟

همانطور که در بخش داخلی با مشکلاتی مواجه هستیم در بخش بین‌المللی هم با مشکلاتی روبرو هستیم، اما در عين حال فعالیت‌هایی آغاز شده است. در گام اول با یک سایت سه زبانه کار را آغاز کرده‌ایم و کار این سایت نیز جستجو برای رسیدن به موضوعات و کتب مورد نیاز است. البته متن کتاب‌ها، فارسی و عربی است اما قالب سایت به زبان‌­های فارسی، عربی و انگلیسی طراحی شده است. اخیرا نیز از طریق ارتباط با دانشگاه­‌ها و مراکز پژوهشی مختلف ارتباطاتی برقرار کرده‌­ایم که به معرفی مجموعه کمک شایانی خواهد کرد.

در عرفان نظری هم کار مقاله‌نويسي آغاز شده است.

در فازهای بعدی کار قرار است چه نوع فعالیت‌هایی صورت بگیرد؟

فاز سوم کار مرکز تدوين خود دائرة‌المعارف‌هاست، در دو رشته، کار را آغاز کرده‌­ایم و در پنج رشته آمادگی کامل برای آغاز کار وجود دارد يعني همه مقدمات کار فراهم شده است. در منطق کار آغاز شده است. در منطق هم با مشکلات مختلفي روبه‌رو شديم که غالب آنها حل شده است و کار به خوبي به پيش مي‌رود. يکي از مشکلات، منطق رواقي مگاري بود که دست کم در ايران براي آن متخصصي نيافتيم لذا از ميان محققان برجسته مرکز برخي براي آشنايي با اين منطق تربيت شدند و هم اکنون زمينه پژوهش در منطق رواقي و مگاري هم فراهم شده است.
مشکل ديگر فهم دقيق متون ارسطو بود، براي منطق ارسطو هم متخصصيني تربيت شدند و زمينه‌هايي را هم براي استفاده آسان‌تر از متون ارسطويي براي ديگران فراهم کرده‌اند. مشکل ديگر کمبود متخصصيني است که  با هر دو منطق قديم و منطق‌های جدید آشنا باشند و بتوانند به درستي اين دو را با هم مقايسه کنند.
در عرفان نظری هم کار مقاله‌نويسي آغاز شده است. چون در عرفان، محققيني در مرکز تربيت شده بودند، به صورت بسيار محدود و با بودجه‌اي بسيار اندک، کار را آغاز کرده‌ايم. همان‌طور که گفته شد در رشته‌هاي ديگر هم دست کم در معرفت‌شناسي، فلسفه اخلاق، فلسفه سياسي، فلسفه و کلام هم آمادگی کامل از نظر ايجاد زيرساخت‌ها و مقدمات کار فراهم شده و محققین آمادگی کامل دارند، اما کار ما معطل مباحث بودجه‌ای است.
گستردگي نوع فعاليت‌ها و نوآوري‌هاي مرکز و محصولات متنوع مرکز در بخش‌هاي مختلف تقريبا مورد تحسين بلکه اعجاب همه اساتيدي قرار گرفته است که از اين مجموعه بازديد کرده‌اند يا از کارهاي مرکز آگاه شده‌اند. و اين همه را مرهون دقت، بلند نظري، دور انديشي و جامع نگری آيت‌الله مصباح يزدي مي‌دانيم که رياست عاليه اين مرکز را به عهده دارند. و در نگاه ديگر، اين همه، از برکات انقلاب اسلامي، زحمات امام راحل رضوان الله تعالي عليه، نظام اسلامي، رهبر معظم انقلاب و از برکات حوزه علميه مقدسه قم است.

 گفتگو : محمدجواد عطائی

منبع: خبرگزاري حوزه

  http://www.hawzahnews.com/news/858720

پيام‌رسان ايتا
پيام‌رسان سروش