پنجشنبه: 14 فروردین 1399

پايه اين مرکز علمي و تحقيقي بر درک درست از نياز زمان و تکاليف گران حوزة مبارک قم بنا نهاده شده است.(بخشي از فرمايشات مقام معظم رهبري «دام ظله» در حکم تنفيذ رياست محترم مؤسسه) .:. مطالعه بيشتر     
فارسیEnglish

مقام معظم رهبری دام ظله العالی: دعوت جوان‌های ما به علوم عقلی بسیار مهم است/ فلسفه اسلامی باید گفتمان فلسفی دنیا شود.

مرکز پژوهشي دائره‌المعارف علوم عقلي اسلامي، نخستين مرکز دائره‌المعارفي در زمينه علوم عقلي اسلامي

استخراج قواعد عرفانی و اصطلاحات عرفان و شریعت و آیات و روایات عرفانی در واحد اصطلاح‌نامه عرفان نظري

در گزارش حجت الاسلام والمسلمين رسول مزرئي (مسئول واحد اصطلاح‌نامه عرفان نظري مرکز پژوهشي دائره‌المعارف ) مطرح شد:

استخراج قواعد عرفانی و اصطلاحات عرفان و شریعت و آیات و روایات عرفانی در واحد اصطلاح‌نامه عرفان نظري

مسئول واحد اصطلاح‌نامه عرفان نظري، نخست در تبيين چیستی عرفان اسلامی اظهار کرد: واژه عرفان در لغت به معنای «شناختن» و در اصطلاح عبارت است از: شناخت شهودی و دریافت باطنی حقیقت پنهان در پس پرده ظواهر از طریق سلوک روحی و جذبه و اشراق درونی. عرفان اسلامی یعنی شناخت خدای متعال، صفات و افعال او از طریق شهود درونی و دریافت باطنی.

وي در بيان تفاوت عرفان نظري و عرفان عملي گفت: عرفان اسلامی ابعاد و جنبه های گوناگونی دارد. در یک تقسیم بندی کلی عرفان را می‌توان به دو قسم یعنی «معاملات قلبی» و «معارف شهودی» تقسیم کرد. علم به معاملات قلبی علم عرفان عملی، و علم به معارف شهودی علم عرفان نظری نامیده می‌شود. به بیانی دیگر عرفان نظری یعنی علم به اسماء و صفات و مظاهر حق و به ویژگی‌ها و احکام مبداء و معاد و به حقايق عالم و چگونگی بازگشت عالم به ذات احدیت و عرفان عملی یعنی شناخت کیفیت سلوک و مجاهده برای خلاصی نفس از تنگناهای تقیدات جزئی و اتصال به مبداء نفس و متصف شدن نفس به وصف اطلاق و کلیت.

حجت‌الاسلام رسول مزرئي ضمن اشاره به منابع اصلی عرفان نظری اظهار کرد: اگر تاریخ عرفان اسلامی را به سه دوره (یعنی دوره نخست از سده دوم تا اواخر پنجم، دوره دوم از سده ششم تا اواخر نهم، و دوره سوم از سده دهم تا دوران معاصر) تقسیم کنیم، بیشتر آثار مربوط به عرفان نظری در دوره دوم قرار می‌گیرد که نوعا مربوط به ابن عربی و شاگردان او می‌باشد. برخی از این آثار که در اصطلاح‌نامه عرفان نظری دایره‌المعارف علوم عقلی مورد پژوهش قرار گرفته‌اند عبارتند از:

الفتوحات المکية و فصوص الحکم و مجموعه رسائل اثر محي‌الدين‌ ابن‌عربي، اعجاز البيان في تاويل ام القرآن، مفاتيح‌الغيب، الفکوک، النفحات‌الالهية و النصوص اثر صدرالدين قونوي، شرح فصوص الحکم اثر مويدالدين جندي، منتهي المدارک و مشارق‌الدراري اثر سعيدالدين فرغاني، تمهيد القواعد اثر صائن‌الدين ابن‌ترکه، شرح فصوص الحکم اثر عبدالرزاق کاشاني، شرح فصوص الحکم اثر داوود بن محمود قيصري، نقد النصوص اثر عبدالرحمن جامي؛ مصباح‌الانس اثر محمدبن حمزه فناري.

ايشان در بخش ديگري از گزارش خود به تعریف اصطلاح‌نامه پرداخته و بيان کرد: اصطلاح‌نامه (Thesaurus) که به معنای «گنجینه لغات» می‌باشد، معجمی است که همۀ واژه‌ها یا اصطلاحات مربوط به حوزه خاصی از معارف و فرهنگ بشری را با سامان‌دهی و نظام‌مندی ویژه‌ای در بردارد.

اين محقق، با اشاره به برخي از مهم‌ترین فواید اصطلاح‌نامه ابراز کرد:

  1. دست‌یابی سریع و آسان به نظام و نقشۀ جامع یک علم، از راه مراجعه به نمودار درختی مبتنی بر اصطلاح‌نامه؛
  2. دست‌یابی به دقیق‌ترین و آشنا‌ترین واژه‌ها و اصطلاحات از میان واژه‌هایی که معنای یکسانی دارند، از راه مراجعه به اصطلاحات «مرجح» و «نمودار درختی» که در آن تنها از اصطلاحات مرجح استفاده می‌شود؛
  3. شناخت مترادف‌های یک اصطلاح، از راه مراجعه به واژه‌های «نامرجح» آن؛
  4. شناخت مشترک‌های لفظی، از راه مراجعه به اصطلاح‌نامۀ الفبایی و توضیح دهندۀ اصطلاح‌ها؛

از جمله فوايد اصطلاح‌نامه‌ها به شمار مي‌آيند.

مزرئي در توصيف اصطلاح‌نامه عرفان نظری مرکز بيان کرد: اصطلاح‌نامه عرفان نظری از جمله اصطلاح‌نامه‌های مرکز پژوهشی دائره‌المعارف علوم عقلی اسلامی است که در آن اصطلاحات مربوط به عرفان نظری به همراه روابط، تعاریف و نمودار درختی اصطلاحات با نظم ویژه‌ای گردآوری شده است.

مراحل گوناگون این اصطلاح نامه شامل منبع‌شناسی، اصطلاح‌یابی و تصویب اصطلاحات، از سال 1381ش با هدف کاربردهای دائره‌المعارفی در اين مرکز آغاز شده و هنوز ادامه دارد.

ايشان از جمله ويژگي‌هاي اين اصطلاح‌نامه را برخورداري از شورای علمی قوي و کارآمد توصيف کرده و بيان داشت:  اصطلاحات و روابط آنها و نيز تعيين مدخل‌هاي ارجاعي فرهنگ‌نامه عرفان در شوراي علمي عرفان مرکز با حضور اساتيد برجسته عرفان بررسي و تصويب مي‌شود. اعضاي اين شورا عبارتند از: حجج اسلام آقايان حسن رمضاني، سيد يدالله يزدان‌پناه، حسين عشاقي، مرحوم محمدمهدي مهندسي(عضو سابق)، محمدحسين نائيجي، عبدالحسين خسروپناه و علي اميني‌نژاد.

در این شورا از سال 1382 تا کنون بیش از 490 جلسه با حضور اساتید يادشده و کارشناسان اصطلاحيابي مرکز برپا شده است. مسئولیت نظارت علمی اين شورا بر عهده استاد سید یدالله یزدان‌پناه می‌باشد.

مسئول واحد اصطلاح‌نامه عرفان نظري در بيان رده های کلی عرفان نظری گفت: مراد از رده یا اصطلاح راس (Top Term) اصطلاحی است که کلی ترین مباحث و بخش‌های اصلی و مهم یک علم را نشان می‌دهد. تا کنون اصطلاحات 21 ردۀ عرفان به تصويب رسيده است که اين رده‌ها عبارتند از:

احکام الوجود، الاسماء، الاظلال، الاعیان، التجلیات، التعینات، التنزلات، الحضرات، الحقائق، الرقائق الارتباطیه، الشئون، الصفات، الظهورات (العام)، العوالم، الکلمات، المراتب، المظاهر، المقامات، المنازل، النشئات.

وي افزود: تا کنون حدود 20000 اصطلاح از بین بیش از هفتاد عنوان کتاب شناسایی و استخراج شده است؛ که از اين ميان حدود 5000 اصطلاح در شورای علمی بررسی شده و از این تعداد حدود 3500 اصطلاح به تصویب رسیده است.

حجت‌الاسلام مزرئي با اشاره به تدوین نسخه نخست اصطلاح نامه عرفان نظری به بيان ویژگی‌های آن پرداخته و گفت: نسخه نخست اصطلاح‌نامه عرفان نظری که شامل روابط، تعاریف و درختواره اصطلاحات عرفان نظری می‌باشد به صورت نرم‌افزار در سال 1390 عرضه شد و به صورت کتاب نيز در دو جلد براي چاپ آماده شده است. از آنجا که همه اصطلاحات عرفان نظری تا کنون در شورای علمی این رشته بررسی نشده، این نسخه ویرایش نخست اصطلاح‌نامه عرفان نظری می‌باشد. با اين حال از ویژگی‌های این اصطلاح‌نامه مستند بودن، چینش تاریخی تعاریف، ترسیم نمودار درختی، استفاده از واژه‌های اصلی، برخورداري از نسخه نرم‌افزاری و مشخص شدن روابط اصطلاحات می‌باشد.

ايشان استخراج اصول و قواعد عرفانی را از ديگر فعاليت‌هاي واحد دانسته و اظهار کرد: یکی از کارهای در دست اقدام گروه اصطلاح‌یابی عرفان نظری استخراج اصول و قواعد عرفان نظری می‌باشد. در این پروژه پژوهشگران نخست با تفحص در کتب اصلی عرفان نظری، بیش از 2000 عبارت که احتمال قاعده یا اصل بودن آنها وجود داشت را جمع آوری کردند. این عبارت محتمل در شورای علمی عرفان نظری مورد بحث و گفتگوی اساتید قرار گرفت و در مرحله نخست حدود 1000 متن به عنوان اصول و قواعد عرفانی پذیرفته شد. هم اکنون این پروژه در مرحله نهايي سازي است.

در پايان مسئول واحد عرفان نظري، استخراج آيات و روايات عرفاني و بررسي اصطلاحات مشترک عرفان و شريعت را از کارهاي ارزشمند گروه عرفان مرکز دانسته و با اشاره به کارهای در دست اقدام اين واحد بيان داشت: گروه اصطلاح یابی عرفان نظری، افزون بر استخراج قواعد عرفانی و اصطلاحات عرفان و شریعت و آیات و روایات عرفانی، بررسی دیگر اصطلاحات استخراج شده و تدوین نسخه دوم و کامل تر اصطلاح نامه عرفان نظری را در دستور کار خود دارد.

از مجموعه اصطلاحات تصويب‌شده، تاکنون مدخل‌هاي اصلي و ارجاعي پنج ردة مراتب، مقامات، ظهورات، تعينات، حضرات انتخاب شده است. در اين مجموعه 140 مدخل اصلي و بقيه ارجاعي‌اند.