پنجشنبه: 14 فروردین 1399

پايه اين مرکز علمي و تحقيقي بر درک درست از نياز زمان و تکاليف گران حوزة مبارک قم بنا نهاده شده است.(بخشي از فرمايشات مقام معظم رهبري «دام ظله» در حکم تنفيذ رياست محترم مؤسسه) .:. مطالعه بيشتر     
فارسیEnglish

مقام معظم رهبری دام ظله العالی: دعوت جوان‌های ما به علوم عقلی بسیار مهم است/ فلسفه اسلامی باید گفتمان فلسفی دنیا شود.

مرکز پژوهشي دائره‌المعارف علوم عقلي اسلامي، نخستين مرکز دائره‌المعارفي در زمينه علوم عقلي اسلامي

واحد معرفت‌شناسي؛ دستاوردها و چشم‌اندازها

در گفتگو با جناب مستطاب آقاي محمد نجفي (مسئول واحد معرفت‌شناسي مرکز پژوهشي دائره‌المعارف علوم عقلي اسلامي ) مطرح شد:

واحد معرفت‌شناسي؛دستاوردها و چشم‌اندازها

جناب آقاي نجفي ضمن عرض سلام لطفا بفرماييد که فعاليت اين مرکز در زمينه معرفت‌شناسي از چه زماني و با چه هدفي آغاز شد؟

بسم الله الرحمن الرحيم

مرکز پژوهشي دايره‌المعارف علوم عقلي اسلامي فعاليت خود را در چهار رشتة فلسفه، منطق، کلام و عرفان آغاز کرد. و در ادامه‌ برخي از زيرشاخه‌هاي اين علوم مانند برخي از فلسفه‌هاي مضاف و معرفت‌شناسي نيز جزء برنامه پژوهشي مرکز قرار گرفتند. واحد معرفت‌شناسي از سال 1385 فعاليت خود را آغاز کرد.

هدف اين واحد نيز همان هدف کلي دايره‌المعارف يعني معرفي و تبيين مباني عقلي معارف ديني در سطح بين‌المللي است. طبيعي است که نمي‌توان دايره‌المعارفي در زمينه علوم عقلي تدوين کرد و از معرفت‌شناسي که مبنايي‌ترين دانش است، چشم‌پوشي کرد.

آيا گستره و قلمرو تحقيقات اين واحد منحصر به منابع اسلامي است يا منابع غربي و غيراسلامي را نيز در برمي‌گيرد؟

گرچه محور فعاليت اين مرکز، نگارش دايره‌المعارفي در زمينه علوم عقلي اسلامي است، ولي بايد جامع‌ترين و کامل‌ترين اطلاعات در هر رشته را دارا باشد. از اين‌رو نمي‌تواند ناظر به آخرين دستاوردها و مباحث جديد در هر رشته نباشد. اين مسئله در مورد معرفت‌شناسي به‌صورت پررنگ‌تري مطرح است، چون هرچند مسائل و مباحث معرفت‌شناسي از ديرباز در آثار انديشمندان مسلمان مطرح بوده و مورد بررسي قرار گرفته‌، اما اين علم براي نخستين بار توسط غربي‌ها به‌صورت يک رشته علمي مستقل مطرح گرديده و آثار و پژوهش‌هاي زيادي نيز در اين زمينه ارائه داده‌اند، حجم کار و نظريه‌هاي مطرح‌شده از جانب آنها به حدي است که هر پژوهش جامع علمي در اين زمينه ناگزير به مراجعه به آنها مي‌باشد.

براي استخراج اصطلاحات اين علم نيز چون مسائل معرفت‌شناسي در آثار مختلف ساير علوم عقلي پراکنده بود، تصميم گرفته شد که به‌جاي اصطلاح‌يابي مستقل، اصطلاحات استخراج‌شده از ساير رشته‌ها که به اين رشته ارتباط داشتند، مورد بررسي قرار گيرند. البته افزون بر آن، مجموعه‌اي از تک‌نگاري‌هاي اين رشته که عمدتاً به زبان فارسي بودند و نيز تعدادي از منابع اصلي معرفت‌شناسي به زبان لاتين مورد اصطلاح‌يابي قرار گرفتند.

محققان معرفت‌شناسي در مرکز چگونه شناسايي و جذب شدند و از لحاظ علمي در چه سطحي هستند؟

مرحلة اصطلاح‌يابي اين واحد توسط پژوهشگران فارغ‌التحصيل رشته فلسفه (مقطع کارشناسي ارشد) انجام شد؛ اما پس از اين مرحله که زمان تهيه پرونده‌هاي علمي و تدوين مقالات فرهنگ‌نامه‌اي رسيد، به محققاني نياز داشتيم که هم از لحاظ علمي توانايي تدوين مقاله فرهنگ‌‌نامه‌اي داشته باشند و هم از کساني باشند که حتي‌الإمکان داراي آثاري در اين زمينه باشند و کار قلمي کرده باشند. اينجا بود که استاد حسين‌زاده که نظارت علمي واحد را بر عهده دارند ما را به مجموعه‌اي از پژوهشگران رهنمون شدند که بيشتر آنان فارغ‌التحصيل رشته فلسفه هستند و چندين سال است که با ايشان در کارگروه معرفت‌شناسي معاونت پژوهش مؤسسه به پژوهش در اين رشته مشغولند و معمولا داراي آثار و تأليفاتي در اين زمينه نيز مي‌باشند. اين مجموعه به‌علاوه تعدادي از اساتيد و پژوهشگران داراي تأليف در اين رشته که مجموع آنها به حدود سي نفر مي‌رسد شناسايي شدند و در ابتداي ارديبهشت ماه جاري در جلسه‌اي با حضور ايشان، علاوه بر معرفي مرکز و اهداف آن، و طرح مسائلي چون ظرفيت فعلي مرکز، از آنها دعوت به همکاري به‌ عمل آمد و قرار شد که اين جلسات ادامه پيدا کند تا ضمن آشنايي بيشتر پژوهشگران با واحد و شيوه‌نامه‌هاي مربوط، زمينه‌هاي لازم جهت استفاده از ايشان در تدوين فرهنگ‌نامه فراهم گردد.

چنانچه ممکن است مراحل کار تهيه مقالات فرهنگ‌نامه و دائره‌المعارف را به اختصار بيان فرماييد.

در زمينه معرفت‌شناسي روش اختصاصي و ويژه‌اي وجود ندارد. همان روش کلي مرکز براي ساير رشته‌ها در اين واحد نيز اجرا مي‌شود.

شوراي علمي هر رشته، ليست منابع مصوب آن علم را مشخص و درجه‌بندي مي‌کند. سپس فهرست منابع را در اختيار محققان قرار مي‌دهند، که معمولاً منابع درجه اول را اصطلاح‌يابي مي‌کنند. بدين صورت که کتاب‌ها با دقت خوانده مي‌شود و اصطلاحات به همراه تعاريف با مستنداتش استخراج شده و در فيش‌هاي مخصوص نوشته و سپس اطلاعات وارد رايانه مي‌شود.

در ادامه در جلسات شوراي علمي هر رشته که معمولا از اساتيد درجه يک آن رشته تشکيل شده‌اند، آن اصطلاحات بررسي مي‌شود. در اين جلسات، اصطلاحات به دو قسم مصوب و غيرمصوب تقسيم مي‌شوند. رابطه اصطلاحات مصوب را با يکديگر تعيين مي‌کنند و مشخص مي‌کنند که اين اصطلاح در نظام اصطلاح‌نامه‌اي آن رشته چه جايگاهي دارد؛  اعم و اخص آن چيست، مترادفاتش کدامند و کدام اصطلاح مرجح است و کدام غير مرجح و از اين قبيل موارد. با اين کار نمودار آن علم شکل مي‌گيرد، که اين نمودار در نگارش مقاله براي نويسندگان بسيار مفيد است. چون يک ديد کلي نسبت به اصطلاحات براي محققان ايجاد مي‌کند و جايگاه هر اصطلاح را در کل علم روشن مي‌سازد. در مرحلة مدخل‌شناسي، مشخص مي‌شود که کدام مدخل اصلي است و کدام فرعي. مدخل‌هاي اصلي همان مدخل‌هايي هستند که موضوع مقاله قرار مي‌گيرند. مدخل‌هاي فرعي نيز خود داراي تقسيماتي است که اکنون به آن نمي‌پردازيم. پس از تعيين مدخل‌هاي اصلي و فرعي و مشخص شدن روابط اصطلاحات نوبت به تهيه پرونده علمي هر مدخل مي‌رسد.

در بخش تهيه پرونده علمي، محققان پس از مطالعه منابع مصوب هر رشته، مطالب مرتبط با يک مدخل خاص را جمع‌آوري کرده و به صورت يک پرونده در مي‌آورند. گفتني است که جهت صرفه‌جويي در وقت و کاغذ، اين پرونده به صورت ديجيتالي تهيه مي‌شود؛ يعني محققان، آدرس صفحات کتاب را به نرم‌افزاري که شامل بانکي از کليه منابع مصوب در هر رشته است و براي همين منظور تهيه شده است مي‌دهند و اين نرم‌افزار مطالب مرتبط با هر مدخل را با توجه به آدرس‌هاي داده شده به صورت يک پرونده علمي در‌مي‌آورد که اين پرونده در صورت نياز قابل چاپ بر روي کاغذ نيز مي‌باشد. اين پرونده‌هاي علمي جهت نگارش مقاله در اختيار مقاله‌نويس قرار مي‌گيرد که البته ممکن است مقاله‌نويس، همان تهيه‌کنندة پرونده علمي باشد.

مقاله‌نويسان نخست نگارش مقالات فرهنگ‌نامه‌اي را آغاز مي‌کنند که با توجه به برنامه‌ريزي‌هاي انجام شده در راستاي بهره‌گيري از مؤلفان توانمند و نظارت کامل بر نحوه تدوين مقالات و اجراي کامل شيوه‌نامه مرکز، همين مقالات مي‌توانند با کمي تغيير در دائره‌المعارف نيز استفاده ‌شوند.

تاکنون به چند درصد از اهدافي که براي واحد معرفت‌شناسي ترسيم شده بود دست يافته و چه دستاوردهايي داشته‌ايد؟

اهداف مرکز به سه هدف کوتاه‌مدت، ميان‌مدت و بلندمدت تقسيم مي‌شود، واحد معرفت‌شناسي هدف اوليه يا همان هدف کوتاه‌مدت خود را که عبارت است از فراهم نمودن مقدمات نگارش مقالات، پشت سر گذاشته و هدف دوم خود يعني تهيه پرونده‌هاي علمي و نگارش مقالات فرهنگ‌نامه‌اي را آغاز کرده است. در جلسات شوراي علمي معرفت‌شناسي حدود ده هزار اصطلاح بررسي شد که از آن ميان، حدود هزار و هفتصد اصطلاح، به عنوان اصطلاح معرفت‌شناسي تصويب و جايگاه هر اصطلاح در کل علم مشخص گرديد؛ از ميان اصطلاحات مصوب، بيش از پانصد اصطلاح به عنوان مدخل اصلي مشخص شد که موضوع مقاله قرار خواهند گرفت و ساير اصطلاحات، ارجاعي و يا نماية مدخل‌هاي اصلي خواهند بود. با تعيين روابط هر اصطلاح، نمودار اصطلاحات اين علم ترسيم شد که در قالب کتاب و برنامه نرم‌افزاري اصطلاح‌نامه معرفت‌شناسي ارائه گرديد. نسخة جديد اين نرم‌افزار با اصلاحات جديد آماده عرضه شده است که به زودي وارد بازار خواهد شد.