سه شنبه: 1 آبان 1397

پايه اين مرکز علمي و تحقيقي بر درک درست از نياز زمان و تکاليف گران حوزة مبارک قم بنا نهاده شده است.(بخشي از فرمايشات مقام معظم رهبري «دام ظله» در حکم تنفيذ رياست محترم مؤسسه) .:. مطالعه بيشتر     
فارسیEnglish

مقام معظم رهبری دام ظله العالی: دعوت جوان‌های ما به علوم عقلی بسیار مهم است/ فلسفه اسلامی باید گفتمان فلسفی دنیا شود.

مرکز پژوهشي دائره‌المعارف علوم عقلي اسلامي، نخستين مرکز دائره‌المعارفي در زمينه علوم عقلي اسلامي

معرفي واحد نسخ خطي

نگاهی به واحد نسخ خطیِ دايرة‌المعارف علوم عقلي‌

1. فلسفه وجودی / اهميت و ضرورت

از آن روزي که آدمي بر آن شد تا حاصل انديشه‌ورزي‌هاي خود را به قيد کتابت درآورد و آن را براي آيندگان به يادگار گذارد، «ميراث مکتوب» شکل گرفت. ميراث مکتوب چنان نقش مهمي در پيشرفت بشر به سوي مدنيت داشته، که گاه خط و نگارش را آفريننده تمدن دانسته‌اند. دراين‌ميان، تمدن اسلامي نيز همسو با ديگر تمدن‌ها، از اين ابزار بهره‌هاي بسيار برده است.

اما اهميت ندادن به نقش ميراث خطي مسلمانان در پيشرفت علمي، نگاه عتيقه‌اي به اين ميراث را غالب کرده و موجب شده به چاپ رساندن اين آثار مورد توجه شايسته قرار نگيرد. البته حتي در صورت تحقق اين آرزو که همه نسخه‌هاي خطي نيز چاپ شود، پژوهشگران هيچ‌گاه از مراجعه به نسخه‌هاي خطي بي‌نياز نيستند؛ زيرا احتمال چاپ بي‌دقت و غيرعلمي برخي نسخه‌ها، تعدد نسخه‌هاي يک کتاب و تفاوت‌هاي آنها با يکديگر، تصحيف‌هايي که در اثر ناآشنايي کاتبان با نسخه روي داده، و نيز ويژگي‌هاي برخي نسخه‌ها، مثل حواشي بزرگان بر آثار خود و ديگران، همواره وجود دارد. ازاين‌رو، پيوسته بايد در هر کار علميِ ماندگار، افزون بر نسخه‌هاي چاپي، به نسخه‌هاي خطي نيز به‌گونه‌اي ويژه نظر داشت.

مرکز پژوهشي دائرةالمعارف علوم عقلي اسلامي که با هدف تدوين دائرة‌المعارف‌هايي در موضوعات علوم عقلي اسلامي تأسيس شده است، می‏بایست براي تدوين مقالاتي جامع و محققانه به گونه‏‌اي که این مقالات بازتاب ميراث علمي گذشتگان اين علوم باشد، از همه منابع موجود در اين موضوعات بهره می‏گرفت. روشن است که چنین رسالتی بدون استفاده جامع از آن ميراث، هرگز نمي‏‌تواند تحقق یابد؛ ازاين‌رو، مراجعه به نسخه‌هاي خطي علوم عقلي اسلامي نيز براي اين مجموعه ضروري نمود.

براين‌اساس، از آنجا که منابع مهم و فراواني از ميراث علمي گذشتگان تاکنون به زيور طبع آراسته نشده و به صورت خطي يا سنگي باقي مانده‏‌اند، اين مرکز بر ‌آن شد تا در کنار کتابخانه تخصصي کم‌نظير خود در علوم عقلي، براي شناسايي و تهيه اين منابع و غني‏‌سازي کتابخانه علوم عقلي اسلامي «واحد نسخ خطي» را تشکيل دهد و با جمع‌آوري تصاوير نسخ خطي علوم عقلی به غناي کتابخانه خود بيفزايد و به اين منظور در نيمه دوم سال 1388 «واحد نسخ خطي» را با هدف ايجاد بانک نسبتاً جامعي از تصاوير نسخ خطي علوم عقلي اسلامي در کتابخانه تخصصي خود تأسيس کرد.

2. مراحل کار واحد نسخ خطی

واحد نسخ خطی از بدو تأسیس تا کنون توانسته است با شناسايي، تهيه، آماده‌سازي، فهرست‌نويسي، بايگاني تصاوير نسخه‌هاي علوم عقلي اسلامي و چاپ فهرست‏ها و فهرستواره‏های رساله‏های خطی در قالب کتاب، زمینه مناسبی را براي استفاده پژوهشگران در نگارش مقاله‌هاي دائرة‌المعارفي آماده سازد که در ادامه به روند و مراحل کار در این واحد می‏پردازیم و توضیحاتی را ارائه می‏کنیم.

  • شناسايي
نخستین مرحله از کار واحد نسخ خطی، شناسایی است که خود به دو دسته تقسیم می‏شود:
1.    شناسایی مراکز نگهداري نسخ خطي در داخل و خارج کشور و بررسی امکان تهیه نسخه از آنها (تا کنون از حدود 150 مرکز، نسخه خطی تهیه شده است)؛
2.     شناسایی نسخ عقلي علوم اسلامي از مراکز یادشده برای تهیه نسخه‏ها. 
  • تهيه تصاوير
دومین مرحله، تهیه تصاویر نسخ خطی از مراکز گوناگون است که از چند راه حاصل می‏شود:
1.    خرید از مراکز گوناگون (در این موارد، شناسایی نسخه‌‏ها می‏تواند از طریق مأموریت داخل یا خارج از کشور و یا از طریق فهرست‏های چاپ‌شده مراکز مختلف صورت پذیرد)؛
2.      دانلود نسخ خطي موجود در فضاي اينترنت (بیشترین حجم نسخه‌ها از این طریق حاصل شده است)؛
3.      مبادله نسخ مرکز با نسخه‏‌هاي ديگر مراکز یا نسخه‌های شخصی افراد؛
4.      نسخه‏‌هاي اهدايي ديگر مراکز و افراد.
  • فهرست‏نويسی و ورود اطلاعات به سيمرغ
سومین مرحله، فهرست‏نویسی رساله‌های به دست آمده در نرم‌افزار سیمرغ است. پیش‏تر، رساله‌ها به تفصیل و با نگارش ملاحظات کاربردی فهرست‏نویسی می‏گردید؛ ولی پس از تصمیم مرکز بر سرعت‌دهی به کار، فهرستواره‌نویسی در دستور کار قرار گرفت.
  • ارزيابی فهرست‏ها
مرحله چهارم، ارزیابی محتوایی ـ شکلی فهرست‏هاست تا کار با کمترین اشکال ممکن در اختیار استفاده‌کنندگان قرار گیرد.
  • بايگانی نسخه‌ها و نشر فهرست نسخه‏‌هاي خطي
مرحله پایانی، بایگانی نسخه‌ها و نیز انتشار فهرست‏ها در قالب کتاب است. 
 
3. محصولات
  • فهرست
انتشار سه جلد فهرست نسخ خطی، شامل 1500 نسخه علوم عقلی اسلامی در سال‏های 1394 و 1395
  • فهرستواره
انتشار دو جلد فهرستواره نسخ خطی، شامل 2000 نسخه علوم عقلی اسلامی در سال‏های 1395 و 1397
      4. واحد نسخ خطی به روايت آمار
  • آمار نسخه‌های خطی
· تعداد نسخه‏‌ها (14500 نسخه)
· تعداد علوم عقلي (7000 نسخه)
· تعداد غير علوم عقلي (7500 نسخه)
· تعداد رساله‏‌ها (15000 علوم عقلي و 12000 غيرعلوم عقلي)
· تعداد فهرست شده‏‌ها (9000 رساله)
· تعداد صحافي شده‏‌ها (1000 نسخه)
  • آمار کتب سنگي و سربي
· کل کتاب‏‌ها: 7000 نسخه
· کتب علوم عقلي: 1500 نسخه
5.     اعضاي شوراي علمي، همکاران و محققان اين واحد
  1. محمود سوري (مسئول واحد)
  2. اباصلت جوادي
  3. بهروز همايي
  4. موسی ناظریان‌فر
 
تلفن تماس مستقيم واحد: 32137710-025

تاريخ به‌روزرساني: 1397/07/07