پنجشنبه: 14 فروردین 1399

پايه اين مرکز علمي و تحقيقي بر درک درست از نياز زمان و تکاليف گران حوزة مبارک قم بنا نهاده شده است.(بخشي از فرمايشات مقام معظم رهبري «دام ظله» در حکم تنفيذ رياست محترم مؤسسه) .:. مطالعه بيشتر     
فارسیEnglish

مقام معظم رهبری دام ظله العالی: دعوت جوان‌های ما به علوم عقلی بسیار مهم است/ فلسفه اسلامی باید گفتمان فلسفی دنیا شود.

مرکز پژوهشي دائره‌المعارف علوم عقلي اسلامي، نخستين مرکز دائره‌المعارفي در زمينه علوم عقلي اسلامي

جلسه معرفي اصطلاح‌نامه فلسفه اخلاق در مجمع عالی حکمت اسلامي برگزار شد

نشست علمي «گروه فلسفه اخلاق» مرکز پژوهشي دائرة‌المعارف علوم عقلي اسلامي وابسته به مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني ره با موضوع «معرفي کتاب و نرم‌افزار اصطلاح‌نامه فلسفه اخلاق» در روز چهارشنبه 1398/9/20 با حضور ناظر علمي اصطلاح‌نامه فلسفه اخلاق (جناب حجت‌الاسلام و المسلمين آقاي دکتر مجتبي مصباح) و چند تن از کارشناسان این رشته علمی در مجمع عالي حکمت اسلامي برگزار شد.
مباحث مطرح شده در این جلسه که توسط جناب حجت‌الاسلام و المسلمين حسين احمدي (مسئول واحد اصطلاح‌نامه فلسفه اخلاق مركز دائرة‌المعارف) ارائه شده است به شرح زیر است:

برخی ویژگی های اصطلاح نامه فلسفه اخلاق

كتاب اصطلاح‌نامه فلسفه اخلاق (به همراه لوح فشرده) که به همت مرکز پژوهشي دائره‌المعارف علوم عقلي اسلامي وابسته به مؤسسه آموزشي پژوهشي امام خميني ره منتشر شده است، شامل حدود 1375 اصطلاح فلسفه اخلاق به همراه تعاریف و مستندات آنهاست. این اصطلاحات از حدود 150 منبع استخراج شده و در دوازده رده قرار گرفته‌اند. منظور از رده،  اصطلاحي است که کلي‌ترين مباحث و بخش‌هاي اصلي و مهم يک علم را نشان مي‌دهد و  مباحث و اصطلاحات زيادي از اين علم را دربرمي‌گيرد؛ به‌طوري‌که همه اصطلاحات آن علم، ذيل اين رده‌ها قرار مي‌گیرند. با اين توضيح، رده‌هايي که در اصطلاح‌نامه فلسفه اخلاق مصوب  شده‌اند عبات‌اند از: فلسفه اخلاق (عام)، فيلسوف اخلاق، قلمرو اخلاق، معناشناسي اخلاق، هستي‌شناسي اخلاق، معرفت‌شناسي اخلاق، منطق اخلاق، نظريه اخلاقي (هنجاري)، ارزش اخلاقي (اعم از الزام اخلاقي)، اطلاق و نسبيت اخلاقي، توجيه اخلاقي، رويکردهاي اخلاقي.

مفاهيم مشابه اصطلاح‌نامه

لغت‌نامه: به تعريف اسمي و لفظي (مترادف مشهور) گفته مي‌شود؛ همچون تعریف اخلاق هنجاري به اخلاق دستوري.

فرهنگ‌نامه: گونه خاصی از تبیین معانی اصطلاح است که به ريشه لغت، تلفظ آن، معاني مختلف آن، تعريف جامع و مانع از آن و مباحثی از این دست مي‌پردازد. فرهنگنامه ها نه به گستردگی دايرةالمعارف‌ها هستند و نه به اختصارلغت‌نامه‌ها.

دايرةالمعارف: افزون بر معانی اصطلاح، به مباحث دیگری از اصطلاح مانند احکام، اقسام و پيشينه اصطلاح نيز پرداخته مي‌شود.

اصطلاح‌نامه: ترسيم نقشه دقيق يک علم و تعيين جايگاه هريک از اصطلاحات در جغرافياي آن علم است؛ يعني تبيين نظام‌مندي اصطلاحات يک علم.

ارکان اصطلاح‌نامه

  1. اصطلاح (متمايز از نمايه، عنوان و ...)؛
  2. رده؛
  3. مرجح و نامرجح؛
  4. اعم و اخص؛
  5. وابسته (براساس تداعی معانی).

اصطلاح‌نامه از سه بخش کلي و اساسي برخودار است:

بخش اول: مربوط به تعاريف و مستندات اصطلاحات است. در اين بخش تلاش مي‌شود براي همه اصطلاحات مصوب، تعاريف و يا حداقل مستندي از منابع معتبر و مصوب فلسفه اخلاق ارائه شود. انتخاب تعداد تعاريف و مستندات نيز براساس درجه‌بندي اصطلاحات صورت گرفته است. کليه اصطلاحات در سه سطح، درجه‌بندي شده و براي اصطلاحات درجه اول حداکثر تا 10 تعريف،  براي اصطلاحات درجه دو حداکثر تا 6 تعريف و بر اي اصطلاحات درجه 3 حداکثر تا 4 تعريف ذکر شده است. بخش تعاريف و مستندات، يکي  از بخش‌هاي مهم اصطلاح‌نامه است که مي‌تواند در تبيين مفهوم اصطلاحات فلسفه اخلاق اسلامي مورد استفاده پژوهشگران قرار بگيرد.
بخش دوم: اصطلاح‌نامه از روابط اصطلاحات موجود در اصطلاح‌نامه تشکيل شده است. در اين  بخش، ذيل هريک از اصطلاحات، رابطه آن با برخي از اصطلاحات مرتبط مشخص مي‌گردد. اين روابط شامل اعم، اخص، مرجح، نامرجح و وابسته مي‌شود. اعم اصطلاحي است که اصطلاح مورد نظر ما از زيرمجموعه‌هاي آن به شمار مي‌آورد و به عبارت ساده‌تر، منظور از اعم همان مقسم است. اصطلاح اخص در مقابل اصطلاح اعم قرار دارد و مصاديق آن ذيل اصطلاح اعم قرار مي‌گيرند و معمولاً تقسيمات مربوط به اعم است. مراد از اصطلاح مرجح، اصطلاحي است که کاربرد آن، بر واژه‌هاي ديگر هم‌معنا با آن ترجيح دارد. دربرابر اصطلاح مرجح، اصطلاحات نامرجح هستند که مراد از آنها مترادف‌هايي هستند که نسبت به اصطلاح مرجح خود، کاربرد يا اهميت کمتري دارند. آخرين رابطه‌اي که ممکن است در ميان اصطلاحات باشد، رابطه وابستگي است. هدف از بيان وابسته‌ها در اصطلاح‌نامه اين است که براي دو واژه‌اي که ارتباط مرجح و نامرجح و ارتباط اعم و اخص ندارند اما ارتباط ديگري بين آنها برقرار است، اين ارتباط به‌گونه‌اي در نظام اصطلاح‌نامه نشان داده شود. درهرصورت، بخش دوم نيز از اهميت فراواني برخوردار بوده و حتي مهم‌ترين بخش اصطلاح‌نامه است که توسط اساتيد برجسته فلسفه اخلاق و در جلسات متعدد علمي تعيين شده است.
بخش سوم: نمودار درختي اصطلاحات مندرج در متن اصطلاح‌نامه است. نمايش درختي اصطلاح‌نامه، بهترين شيوه نمايش ساختار کامل يک علم است و به‌روشني روابط اصطلاحات را در يك نگاه نشان مي‌دهد. اين امر به محقق کمک مي‌کند جايگاه هر اصطلاحي را در نظام کلي آن مشاهده کرده و در تحقيقات خود با تصوير روشني از آن اصطلاح به تبيين و بررسي آن بپردازد.

ويژگي اصطلاح‌نامه فلسفه اخلاق:

1.  جامعيت نسبي داشتن (از حيث اصطلاحات و منابع)؛
2.  دقت بالا (بررسي در شوراي علمي، توسط ناظر علمي و ارزيابي نهايي)؛
3.  چينش تاريخي توضيحات و تعاريف؛
4.  ترسيم نمودار درختي؛
5.  معادل انگليسي اصطلاحات مرجح غربی؛
6.  مستند و منبع اصطلاح؛
7.  تبيين، توضيح و گاه تعريف اصطلاحات؛
8.  ایجاد ارتباط میان تعاريف و تصاوير کتب و منابع در نرم‌افزار؛
9.  به کارگيري واژه‌هاي اصلي به جاي علائم اختصاري.
 
بايد يادآور شد که منابع اصطلاح‌نامه فلسفه اخلاق منحصر به منابع اسلامي نبوده و به دلايلي از منابع غربي نيز در آن استفاده شده است. يکي از دلايل مهم اين است که خاستگاه برخي از اصطلاحات فلسفه اخلاق، منابع غربی است؛ براي نمونه، در فلسفه اخلاق کلاسيک، فيلسوفان مسلمان برخي از اصطلاحات را به اقتباس از فيلسوفان يونان باستان وارد فلسفه اخلاق اسلامي کرده‌اند. همچنين در فلسفه اخلاق معاصر، به‌منظور فهم و نقد فلسفه اخلاق مدرن، برخي از اصطلاحات فلسفه اخلاق غرب مورد توجه قرار گرفته و در منابع فلسفه اخلاق اسلامي درباره آنها بحث شده است. افزون‌براين، تقريب اصطلاحات فلسفه اخلاق غرب با فلسفه اخلاق  اسلامي در اصطلاح‌نامه، نسبت فلسفه اخلاق مسلمانان با غربي‌ها را کاملاً روشن مي‌کند و برخي تمايزهاي مفهومي در دو نوع فلسفه اخلاق را آشکار مي‌سازد. همچنين وارد کردن اصطلاحات فلسفه اخلاق برگرفته از آثار مسلمانان، در نمودار مشترک فلسفه اخلاق اسلامي با غرب، ظرفيت‌ها و توانمندي‌هاي عقلي مسلمانان را براي پرداختن به مسائل موجود فلسفه اخلاق جهان کاملاً روشن مي‌سازد. مجموعه اين موارد ما را بر آن داشت تا در تدوين اصطلاح‌نامه فلسفه اخلاق از منابع فلسفه اخلاق غرب نيز استفاده کنیم.

لوح فشرده همراه

با توجه به اينکه اصطلاحات به نسخه‌هاي خاصي از منابع ارجاع شده‌اند و ممکن است اين نسخه‌ها در دسترس همگان نباشند و يا با گذشت زمان اين نسخه‌ها در بازار کتاب يافت نشوند، لوح فشرده‌اي که در بردارنده تصويري از منابع اصطلاح‌نامه است، به همراه کتاب اصطلاح‌نامه و همچنين به صورت مستقل در اختيار استفاده‌کنندگان قرار مي‌گيرد. در اين لوح، افزون بر امکان ديدن تصوير منابع، امكان جست‌وجو در فهرست مطالب آنها نيز وجود دارد.
گفتنی است که در پایان این نشست، جناب حجت الاسلام والمسلمین محمد کریمی (قائم مقام محترم مرکز) به معرفی ویژگی‌های فنی و نرم‌افزاری لوح فشرده اصطلاح نامه فلسفه اخلاق پرداختند.
 
 
پيام‌رسان ايتا
پيام‌رسان سروش