چهارشنبه: 1 آبان 1398

پايه اين مرکز علمي و تحقيقي بر درک درست از نياز زمان و تکاليف گران حوزة مبارک قم بنا نهاده شده است.(بخشي از فرمايشات مقام معظم رهبري «دام ظله» در حکم تنفيذ رياست محترم مؤسسه) .:. مطالعه بيشتر     
فارسیEnglish

مقام معظم رهبری دام ظله العالی: دعوت جوان‌های ما به علوم عقلی بسیار مهم است/ فلسفه اسلامی باید گفتمان فلسفی دنیا شود.

مرکز پژوهشي دائره‌المعارف علوم عقلي اسلامي، نخستين مرکز دائره‌المعارفي در زمينه علوم عقلي اسلامي

آخرين فعاليت‌هاي گروه فلسفه سياسي در کلام جناب حجت‌الاسلام و المسلمين دکتر مهدي قرباني

دکتر قرباني: در گروه فلسفه سياسي بيش از 250 مقاله دائرة‌المعارفي نگاشته خواهد شد.

مصاحبه با جناب حجت‌الاسلام و المسلمين دکتر مهدي قرباني مسئول واحد مقاله‌نويسي گروه فلسفه سياسي مرکز پژوهشي دائرة‌المعارف علوم عقلي اسلامي

1. لطفا فلسفه سياسي را تعريف کرده و بفرماييد هدف از تشکيل اين گروه در مرکز پژوهشي دائرة‌المعارف چيست؟

فلسفه سیاسی در منظومه دانش‌های سیاسی عهده‌دار ارائه پاسخ‌هایی منطقی به پرسش‌های بنیادین در حوزه سیاست، تبیین مسائل سیاسی و طراحی نظام سیاسی مطلوب است. و هدف کلان گروه فلسفه سیاسی معرفی منظم و منسجم دستاوردهای فیلسوفان اسلامی در حوزه فلسفه سیاسی است که تلاش می‌شود این کار در قالب تدوین دائرة‌المعارف فلسفه سياسي انجام شود.

2. گروه فلسفه سياسي از چند واحد تشکيل شده است و اين واحدها چه فعاليتي انجام مي‌دهند؟

گروه فلسفه سیاسی از سه واحد اصطلاح‌يابي، پرونده علمي و فرهنگنامه تشکيل شده است:
 1. واحد اصطلاح‌يابي: در اين واحد همه اصطلاحات فلسفه سياسي از طريق مشخص کردن رده‌هاي کلي اين رشته ساماندهي شده، روابط نموداري اصطلاحات (اعم و أخص، مرجح و نامرجح و اصطلاحات وابسته) و مشترکات لفظي شناسايي مي‌گردند.
2. واحد پرونده علمي: منظور از پرونده‌ علمي مجموعه‌اي است از اطلاعات مختلف درباره هر يک از مدخل‌هاي دائرةالمعارفي، ارائه لیست منابع مربوط به آنها، آدرس‌های مطالب و متون انتخاب شده از منابع مهم، طبق ضوابط مندرج در شیوه‌نامه‌ي تهیه پرونده‌های علمی. در گروه فلسفه سياسي تشکيل پرونده‌هاي علمي در قالب نمايه‌نوسي بر منابع فلسفه سياسي انجام شده است.
3. واحد فرهنگنامه: اين واحد وظيفه نگارش مقالات فرهنگ‌نامه‌اي را برعهده دارد. منظور از فرهنگ‌نامه، مجموعه‌اي از مقالات تخصصي است که مطالب مربوط به مدخل‌ها را به‌صورت جامع و مختصر و مطابق با ضوابط بين‌المللي مقالات دائره‌المعارفي، به‌همراه دو ضميمه اصطلاح‌نامه و تعاريف هر مدخل دربر دارد.

3. گروه فلسفه سياسي تاکنون چه آثاري را منتشر کرده است؟

گروه فلسفه سياسي از سال 1389 فعاليت پژوهشي خود را در مرکز آغاز کرد و ابتدا با شناسايي منابع مرتبط با فلسفه سياسي 
گام اصلي را براي نگارش اصطلاح‌نامه فلسفه سياسي برداشت و به لطف الهي اين کتاب به همراه نرم‌افزار آن به عنوان اولين فعاليت واحد اصطلاح‌نامه در سال 1396 منتشر شد.  هم‌اکنون محققين اين واحد مشغول به‌روزرساني و ويرايش جديد اصطلاح‌نامه فلسفه سياسي بوده و تا کنون 20 الي 30 درصد محتواي نسخه‌ي منتشر شده تغيير پيدا کرده است که اميدواريم با طي مراحل تعريف شده در آينده بتوانيم ويرايش دوم اين اثر را به علاقه‌مندان فلسفه سياسي عرضه نماييم.
يکي از آثاري که در سال 1397 توسط گروه فلسفه سياسي منتشر شده است شماره 36 از نشريه دوفصلنامه علمي ترويجي معارف عقلي با موضوع فلسفه سياسي است که در آن شش مقاله تخصصی فلسفه سياسی 

 

انتشار يافت. اميدواريم با انتشار شماره بعدی آن در سال 1398، بتوانيم قدم مؤثري براي گسترش و توسعه اين دانش در ايران اسلامي و تشويق علاقه‌مندان و محققين براي نگارش مقالات تخصصي فلسفه سياسي برداريم.

4. گروه فلسفه سياسي در زمينه نمايه‌نويسي چه فعاليتي انجام داده است؟

واحد نمايه‌نويسي نيز از سال 1396 آغاز به کار کرده و برنامه آن «تنظيم نمايه‌هاي موضوعي آثار فلسفه سياسي» مي‌باشد. در اين بخش حدود 110 جلد از منابع درجه اول و اصلي فلسفه سياسي اسلامي و حدود 45 جلد از منابع درجه اول فلسفه غرب نمايه‌نوسي شده و در حال حاضر خروجي اوليه آن صورت گرفته و در مرحله ارزيابي نهايي و مقدمات انتشار آن هستيم و اميدواريم در ماه‌هاي آينده بتوانيم اين اثر علمي را به علاقه‌مندان و پژوهشگران فلسفه سياسي تقديم نماييم. البته در مورد اينکه نمايه‌هاي مربوط به منابع اسلامي و غربي در یک جلد منتشر شود يا در قالب دو اثر مستقل تحت عنوان «معجم موضوعي فلسفه سياسي اسلامي» و «معجم موضوعي فلسفه سياسي غربي»، هنوز تصميم نهايي گرفته نشده، اما در هر صورت به همراه اين اثر، «نرم‌افزار» مرتبط با آن هم منتشر خواهد شد تا علاقه‌مندان بتوانند به آساني از نمايه‌ها به اصل منابع و مستندات منتقل شده و از آن استفاده نمايند.

5. هم‌اکنون گروه فلسفه سياسي به انجام چه فعاليتي اشتغال دارد؟

اصلي‌ترين فعاليت گروه‌هاي علمي در مرکز دائرة‌المعارف، مقاله‌نويسي است و در گروه فلسفه سياسي نيز در کنار واحدهاي اصطلاح‌نامه و نمايه‌نويسي، واحدهاي مرتبط با مقاله‌نويسي هم از سال 1397 شروع به فعاليت کرده‌اند و هم‌اکنون دو واحد «سفارش مقالات» و «ارزيابي مقالات» بيشترين فعاليت‌هاي گروه را انجام مي‌دهند. در واحد مقاله‌نويسی نگارش حدود 20 مقاله شروع شده و حتی نگارش برخی از اين مقالات به اتمام رسيده است.  واحد ارزيابي گروه نيز وظيفه ارزيابی  مقالات را بر عهده دارد. در اين مرحله تلاش مي‌شود برای تقويت علمی مقالات از اساتيد برجسته فلسفه سياسی استفاده شود.

6. جهت غني‌تر شدن محتواي مقالات دائرة‌المعارفي چه مقدماتي را پيش‌بيني کرده‌ايد؟

نوشتن مقالات دائرة‌المعارفي در حجم وسيع کار بسيار طاقت‌فرسايي است که نيازمند پژوهشگران و محققان متعددي است، به همين دليل براي ارائه مقالات منطبق بر استانداردهای دائرة‌المعارفی تلاش‌هايي صورت گرفته است:
 يکي از کارهايي که همکاران ما در گروه پيگير انجام آن هستند «تشکيل پرونده علمي اساتيد و نويسندگان فلسفه سياسي ايران» است.  به اين نحو که همه اساتيد فلسفه سياسی شناسايي و براي آنها پرونده علمي تشکيل مي‌شود. در اين پرونده‌ها، آثار علمي، قلمي و آموزشي اساتيد استخراج شده و موضوعاتي که بيشتر مورد توجه بوده مشخص می‌شوند تا در نگارش مدخل‌های مرتبط با آنها از توان عملی استاد مربوطه استفاده نماييم.
از ديگر کارهاي مقدماتي، «شناسايي پايان‌نامه‌ها و رساله‌هاي دکتري» مرتبط با فلسفه سياسي است به خصوص رساله‌هايي که از قوت علمي بالاتري برخوردار بوده و مرتبط با مدخل‌هاي مصوب ما در گروه هستند. پس از شناسايي نويسندگان،  از آنها جهت نگارش مقاله‌های مرتبط دعوت به عمل می‌آيد.
فعاليت ديگري که موجب غني‌تر شدن مقالات خواهد شد «برگزاري نشست‌هاي علمي» ناظر به مدخل‌های مصوب است. گروه بر اين باور است براي اينکه يافته‌هاي پژوهشگران و محققان ما در کوتاه‌ترين زمان ممکن در اختيار علاقه‌مندان قرار بگيرد و نظرات آنها نيز برای تکميل مقالات دريافت شود بايد از ابزارهاي مختلفي بهره ببريم. يکي از اين ابزارها که امروز شايد بتوان گفت مناسب‌ترين و کم‌هزينه‌ترين آنهاست، برگزاري نشست‌هاي علمي پيرامون موضوعاتي است که مقاله آن در حال نگارش است. از محققاني که در اين موضوع، پژوهشي داشته‌اند يا مقالات دائرة‌المعارفي نوشته‌اند دعوت به عمل خواهد آمد تا يافته‌هاي علمي خود را پيرامون آن موضوع يا مدخل عرضه نمايند و يکي از اساتيد اين حوزه به نقد ديدگاه‌ها و مقاله ارائه شده خواهد پرداخت.  البته سائر علاقه‌مندان هم می‌تواند از اين بحث و گفتگوي علمي استفاده نمايند.

7. لطفا در مورد اقسام مدخل‌هاي دائرة‌المعارفي توضيح بفرماييد؟

مدخل‌هاي دائرة‌المعارفي اقسام مختلفي دارد: بعضي از مدخل‌ها «مدخل‌هاي اصلي» هستند که مقاله مستقلی برای هريک از آنها نوشته می‌شود و بعضي «مدخل‌هاي ضمني» هستند که براي آنها مقاله مستقلي نوشته نخواهد شد بلکه مطالب آنها در ضمن مدخل‌هاي اصلي آورده مي‌شود. البته «مدخل‌هاي نمايه» هم داريم که هنگام نگارش مقالات اصلي، اشاره کوتاهي به آنها خواهد شد.
لازم به ذکر است هر محققي که مسئول نگارش مدخل اصلي است بايد مدخل‌هاي ضمني و نمايي آن را هم تهيه نمايد، حتي بناي گروه بر اين است که نه تنها مدخل‌هاي ضمني بلکه مدخل‌هاي اصلي ديگري که ارتباط علمي با اين مدخل اصلي دارد توسط يک نويسنده نگاشته شود تا محقق با اشرافي که به هر دو مدخل دارد بتواند مقاله‌ای با محتوای علمی قابل قبول نگارش کند و از طرف ديگر از تکرار مطالبي که ممکن است در مقالات مرتبط صورت بگيرد پرهيز شود.

8. مدخل‌هاي مقالات گروه فلسفه سياسي چه تعداد است و تا کنون چند مقاله نوشته شده است؟

تا کنون در حدود 250 مدخل اصلي شناسايي شده يعني بايد 250 مقاله دائرة‌المعارفي در گروه فلسفه سياسي نگاشته شود.  اما با تجربه‌اي که در اين چند ماه گذشته داشته‌ايم احتمال بر اين است که تعداد مدخل‌هاي اصلي به مرور بيشتر شود؛ چون محققاني که در حال نگارش مقاله بوده‌اند به اين نتيجه رسيده‌اند که برخي از اين مدخل‌هاي ضمني شرايط مدخل اصلي را دارند و لذا پس از بررسي‌هاي مختلف تا کنون 4 مدخل ضمني تبديل به مدخل اصلي شده است. به نظر مي‌رسد در سال‌هاي آينده مدخل‌هاي ضمني بسياري تبديل به مدخل اصلي خواهد شد و با اين روند تعداد مدخل‌هاي ما به بيش از 250 مدخل خواهد رسيد.
هم‌اکنون در گروه فلسفه سياسي حدود 20 مدخل در حال بررسي و نگارش مقاله است که از اين تعداد، حدود 5 مدخل در مرحله تدوين طرح قرار داشته و حدود 10 مقاله نيز در موضوعات مختلف در حال نگارش و يا در حال ارزيابي هستند و کار حدود 4 مقاله نيز نهايي شده و آماده گذراندن مراحل پاياني تأييد توسط مسئولين مرکز است.

9. فرايند نوشتن مقاله دائرة‌المعارفي در گروه فلسفه سياسي و نحوه ارزيابي آن چگونه است؟

در ابتدا محقق مورد نظر براي نوشتن مقاله توسط گروه انتخاب مي‌شود، سپس به کمک استاد مشاوري که با ايشان همکاري خواهد کرد طرح مقاله مورد نظر آماده و در اختيار گروه قرار می‌گيرد. طرح ارائه شده در «شوراي طرح مقالات» مورد بررسي قرار گرفته و مصوب مي‌شود تا محقق مورد نظر در چارچوب آن طرح، فعاليت‌هاي پژوهشي خود را انجام ‌دهد. بعد از اين مرحله، نگارش اصل مقاله صورت گرفته و پس از پايان آن، مقاله در اختيار گروه قرار مي‌گيرد تا مراحل متعدد ارزيابي در مورد آن صورت بگيرد. ابتدا «ارزيابي اجمالي» انجام مي‌شود به اين صورت که آيا مقاله از قابليت‌هاي علمي براي ورود به ساير مراحل ارزيابي برخوردار است يا خير، پس از تأييد اين مرحله، ارزيابي اصلي مقاله انجام مي‌شود.
ارزيابي مقالات هم مراحل مختلفي دارد: يکي «ارزيابي اصطلاح‌نامه» است که مقاله بايد با موازين اصطلاح‌نامه‌اي منطبق باشد، «ارزيابي ارجاعات» هم يکي ديگر از مراحل ارزيابي است که در اين مرحله همه مستنداتي که در مقاله موجود است با متن کتاب‌ها تطبيق داده مي‌شود تا صحت مستندات احراز شود و پس از آن، مقاله وارد «ارزيابي شکلي» مي‌شود. مقالات دائرة‌المعارفي به لحاظ شکلي ظرافت‌هاي خاصي دارند و شکل آنها به اندازه محتوا داراي اهميت است. مقاله‌اي که بتواند در اين مراحل به تأييد ارزيابان محترم برسد و نظرات آنان را تأمين نمايد، وارد «ارزيابي محتوايي» خواهد شد که ارزياب محتوايي نکات محتوايي خود را بيان کرده و نهايتا پس از اعمال اصلاحات توسط مقاله‌نويس و تأييد مسئول ارزيابي مقالات گروه، مقاله وارد مرحله پاياني مي‌شود تا با تأييد مديريت گروه، در اختيار مسئولين مرکز قرار بگيرد.

10. آيا در تدوين مقالات از منابع فلسفه سياسی غرب هم استفاده می‌شود؟

بله يکي از تقسيمات رايجي که در مراکز علمي براي فلسفه سياسي بيان مي‌شود تقسيم فلسفه سياسي به اسلامي و غربي است. فلسفه سياسي اسلامي که از درون تمدن اسلامي جوشيده است، مبتني بر آموزه‌هاي اسلامي بوده و در چارچوب دغدغه‌هاي ديني و اسلامي شکل گرفته است. فلسفه سياسی اسلامی تفاوت بسياري با فلسفه سياسي غرب دارد که محصول يک تمدن ديگري است. آنچه که دغدغه اين مرکز پژوهشي و گروه فلسفه سياسي است نگارش يا به تعبير دقيق‌تر گزارش ديدگاه فيلسوفان سياسي اسلامي پيرامون مدخل‌هاي مصوب است ولي براي بيان دقيق اين گزارش هر جايي که بتوان نسبتي ميان يافته‌هاي فيلسوفان اسلامي و فيلسوفان غربي برقرار نمود، يا تفاوت‌هايي بين اين دو نگرش و رويکرد فلسفي پيدا کرد، يا نقدي توسط فيلسوفان اسلامي بر نگرش‌هاي انديشمندان غربي بيان شده بود، همه اينها در مقالات ذکر خواهد شد.

11. از آنجايي که بخشي از جامعه هدف شما فارسي‌زباناني هستند که آشنايي کامل به زبان عربي ندارند، براي استفاده بهتر ايشان از آثار فلسفه سياسي چه تمهيداتي را انديشيده‌ايد؟

البته اين نکته، دغدغه ما در گروه بوده و تا حدي هم دغدغه به حقي است. بخشي از علاقه‌مندان به فلسفه سياسي به زبان عربي آشنايي کامل ندارند و اين موجب شده تا استفاده از اين آثار براي ايشان دشوار گردد، به همين دليل گروه فلسفه سياسي با همکاري «واحد تدوين متون»، مشغول آماده‌سازي نسخه‌هاي تک‌زبانه اين آثار هستند؛ به طوري که ترجمه بخش‌هاي عربي اصطلاح‌نامه فلسفه سياسي آغاز شده و اميدواريم بتوانيم در سال‌هاي آينده نسخه تک‌زبانه فارسي از آن را منتشر نماييم.
البته ناگفته نماند که همه «مقالات» فلسفه سياسي به زبان فارسي بوده و حتي اگر مستندي که مقاله‌نويس از آن استفاده مي‌کند عربي باشد در هنگام  نقل قول و تبيين ديدگاه فيلسوف مورد نظر، به زبان فارسي بيان خواهد شد و اين کار استفاده از مقالات را براي همه مقدور مي‌کند. در مورد «نمايه‌ها» هم بايد عرض کنم که تمامي نمايه‌هاي فلسفه سياسي، حتي منابعي که متن اصلي آن عربي بوده، به زبان فارسي نوشته شده اما براي اطمينان بيشتر خوانندگان، متن اصلي کتاب هم در قالب نرم‌افزار به اين نمايه‌ها ضميمه شده است.

تاريخ مصاحبه: 1398/5/1

 
پيام‌رسان ايتا
پيام‌رسان سروش