شنبه: 2 شهریور 1398

پايه اين مرکز علمي و تحقيقي بر درک درست از نياز زمان و تکاليف گران حوزة مبارک قم بنا نهاده شده است.(بخشي از فرمايشات مقام معظم رهبري «دام ظله» در حکم تنفيذ رياست محترم مؤسسه) .:. مطالعه بيشتر     
فارسیEnglish

مقام معظم رهبری دام ظله العالی: دعوت جوان‌های ما به علوم عقلی بسیار مهم است/ فلسفه اسلامی باید گفتمان فلسفی دنیا شود.

مرکز پژوهشي دائره‌المعارف علوم عقلي اسلامي، نخستين مرکز دائره‌المعارفي در زمينه علوم عقلي اسلامي

گزارش فعاليت گروه عرفان ادبي مرکز توسط جناب حجت‌الاسلام و المسلمين دکتر رضا نوروزي

دکتر نوروزي: انتشار فرهنگ‌نامه عرفان ادبي ما را از عرضه اصطلاح‌نامه آن بي‌نياز مي‌کند.

مصاحبه با جناب حجت‌الإسلام و المسلمين دکتر رضا نوروزي قائم مقام گروه عرفان ادبي مرکز پژوهشي دائرة‌المعارف علوم عقلي اسلامي

لطفا ضمن تعريف عرفان ادبي، هدف از تشکيل گروه عرفان ادبي در مرکز دائرة‌المعارف را بيان فرماييد؟

عرفان ادبي، ساحتي از عرفان اسلامي است که در آن احوال، مقامات، شهودها و معارف عرفاني با هدف انتقال احساسات و عواطف سلوکي و شهودي، به نحو احساسي و عاطفي و در چارچوب زبان ادبي و شعري بيان مي‌شود. از آنجا که در میان انواع زبان‌ها و بیان‌ها، تنها زبان ادبی است که متکفل بیان احساسات و عواطف است، عرفا نیز برای بیان احساسی معارف و مقامات معنوی، به زبان ادبی روی می­‌آورند و از چارچوب‌ها و قالب‌ها و اصطلاحات ادبی برای این هدف، بهره می­‌گیرند و به این نحو عرفان ادبی پدید می­‌آید.
عرفان ادبی به عنوان احساسی­‌ترین و پرنفوذترین ساحت عرفان اسلامی در میان عامه مردم و نیز در میان سالکان و عارفان است. بر اساس همین نفوذ دامنه عرفان ادبی است که ترویج عرفان اسلامی بیشتر در بستر عرفان ادبی شکل گرفته است.
عرفان ادبی، مشتمل بر اصطلاحاتی با معانی بلند معنوی و عرفانی است. از سوی دیگر درآميختگي عاطفه (جهات احساسي)، عقل (جهات شناختي) و حس (جهات بياني) در اين اصطلاح‌‌ها و واژگان، پيچيدگي آنها را دوچندان مي‌کند. ازاين‌رو، اين اصطلاح‌ها و واژگان همواره در طول تاريخ، در معرض کج‌فهمي‌ و بدفهمي بوده و همين موضوع، سبب طرح شک و ترديدهاي بسياري در مورد عرفان و عارفان اسلامي شده است. با توجه به اين اهميت و نفوذ قوي واژگان عرفان ادبي و پيچيدگي آنها، بررسي معناشناختي اين اصطلاح‌هاي عرفاني و ادبي ضرورت می یابد.
بر اساس این ضرورت، گروه عرفان ادبی در مرکز پژوهشي دائرة‌المعارف علوم عقلي اسلامي شکل گرفت و هدف از تشکيل این گروه، برشماري اصطلاحات و تعبيرات اين ساحت از عرفان اسلامي، ارائه نمایی دقیق از حدود معنایی آنها و ترسيم نمودار‌ نظام‌واره عرفان ادبي بوده است.

گروه عرفان ادبي در مسير بررسی اصطلاحات این علم، چه مراحلی را طی کرده است؟

در گروه عرفان ادبی در اولين مرحله، فهرست نسبتا جامعي (حدود 60 اثر) از منابع ادبيات عرفاني تهيه شد این منابع شامل آثار شاعرانی است که غالباً از شعرا و عارفان سرشناس زمانه خود بوده‌اند مانند: دیوان سنایی، حدیقة الحقیقه سنایی، دیوان عطار، مختارنامه، مصیبت‌نامه، منطق‌الطیر، اسرارنامه، الهي‌نامه، دیوان شمس، مثنوی معنوی، دیوان حافظ، دیوان عراقی، دیوان جامی، دیوان صائب، دیوان بیدل و ... . این منابع  طبق اهميتي که داشتند مورد درجه‌بندي قرار گرفتند.
در مرحله دوم، کار اصطلاح‌يابي کتاب‌هاي درجه اول و دوم توسط افراد آگاه به آرایه‌های ادبی و مسلط به عرفان اسلامی انجام شد.
در ادامه و در مرحله سوم، بررسی تفصیلی اصطلاحات و معاني گوناگون آنها بر اساس ابيات و شواهد متعدد آن و جايگاه آن در نمودار آغاز شد. در این مرحله با تشکیل شورای علمی گروه و طی جلسات متعدد این شورا، با رده‌بندی اصطلاحات، نظام‌واره عرفان ادبي ترسيم شد، به طوري که جایگاه اصطلاحات در این نظام‌واره مشخص شد.

لطفا رده‌هاي اصلي اصطلاحات عرفان ادبي را نام ببريد؟

در ابتدا اصطلاحات عرفان ادبي در شش رده «عاشقانه»، «مستانه»، «رندانه»، «سالکانه»، «وحدت‌مدارانه» و «زاهدانه» قرار گرفت ولي سپس با بررسی اصطلاحات جديد، رده جديدی تحت عنوان «وجدمدارانه» به آنها اضافه گرديد لذا هم‌اکنون هفت رده اصلي در عرفان ادبي تشکيل شده است، البته هر کدام از اين رده‌ها داراي زيررده‌هايي هستند که تمام اصطلاحات نظام‌واره عرفان ادبي را به طور کامل دربر مي‌گيرد.

چرا اصطلاح‌نامه عرفان ادبی منتشر نشده است؟

بعد از اين که کار اصطلاح‌يابي به پايان رسيد طبق قاعده بايد اول اصطلاح‌نامه عرفان ادبي و در ادامه فرهنگ‌نامه و دائرة‌المعارف آن تدوين مي‌شد، در اين راستا اولين جلد اصطلاح‌نامه عرفان ادبي آماده انتشار گرديد و براي ارزيابي در اختيار صاحب‌نظران قرار داده شد.

مجموع نظرات ارزيابان، مرکز را بر آن داشت که با تکميل تحقيق‌هاي انجام شده محصول کار به شکل فرهنگ‌نامه عرضه شود.
سرانجام پس از تدوين جلد اول فرهنگ‌نامه، رونمايي اوليه هم صورت گرفت. البته هم قبل و هم بعد از رونمايي، مجدد اين اثر در اختيار برخي از اساتيد و صاحب‌نظران اين فن قرار داده شد تا نظرات خود را نسبت به فرهنگ‌نامه اصطلاح‌نامه بيان کنند. شوراي علمي مرکز هم در چندين جلسه‌ي نقد و بررسي، آن را مورد بررسي قرار داد. نتيجه مجموع ديدگاه‌هاي اساتيد و صاحب‌نظران و مجموع بررسي‌هايي که توسط شوراي علمي مرکز صورت گرفت اين بود که ابهاماتي که در اصطلاحات پيچيده عرفان ادبي وجود دارد باتوجه به توصيحات اجمالي عرضه شده، رفع نمي‌شود لذا نحوه عرضه معاني اصطلاحات و توضيحات آن معاني، نياز به بازنگري داشت، بايد فرهنگ‌نامه به شکلي تدوين مي‌شد که در آن نه تنها اصطلاح و شواهد آن ذکر شود بلکه معاني مختلف اصطلاح همراه با تحليل‌هاي عرفاني تبيين شود.

 در حال حاضر کار نگارش فرهنگ‌نامه در چه مرحله‌اي قرار دارد؟

بنابر ضرورتی که ذکر شد، تدوين فرهنگ‌نامه با تغییراتی آغاز گردید به اين شکل که اصطلاحات طبق حروف الفبا از ابتدا بررسي شد و تمرکز محققین بر استحصال معانی اصطلاح همراه با تبیین و تحليل عرفاني آن قرار گرفت.
تا کنون علاوه بر استحصال معاني اصطلاحات حروف «الف» و «باء»، مقالات فرهنگ‌نامه‌اي آن نیز نگاشته شده است و مرحله ارزیابی مقالات در حال انجام است. البته نوشتن مقاله، ارزيابي آن، اصلاح اشکالات ارزيابان و اخذ تأييد نهايي، نيازمند دقت‌هاي فراوان و فرصت کافي است. از طرفي چون کار با اين گستردگي را (هم از جهت تعدد شاعران و هم تعداد اصطلاحات) کمتر شاهد بوده‌ايم، قدري کار با دشواري‌هايي مواجه است و لذا شاهد طولاني شدن مراحل تدوین فرهنگ نامه بوده‌ایم.

طبق برنامه‌ريزي گروه، فرهنگ‌نامه عرفان ادبي در چند جلد عرضه خواهد شد؟

پيش‌بيني اوليه براي فرهنگ‌نامه عرفان ادبي حدود 10 تا 12 جلد بوده‌ است اما در عين حال تا جلد اول منتشر نشود، بيان نظر قطعي در اين مورد ممکن نيست. کار ارزيابي مقالات تمام نشده‌است و در ارزیابی ممکن است حجم مقالات کاهش یا افزایش یابد لذا بهتر است تا انتشار جلد اول صبر کرده و بعد از آن برنامه‌ريزي دقيق‌تري براي تعداد جلدها و مقدار زمان احتمالي براي اتمام کار صورت بگيرد.

آيا اصطلاح‌نامه عرفان ادبي هم به صورت جدا منتشر خواهد شد؟

خير، اصطلاح‌نامه در دستور کار قرار ندارد، چون آنچه که قرار بود در اصطلاح‌نامه ذکر شود در فرهنگ‌نامه آورده شد و کمبودي وجود ندارد، علاوه بر اين که نگارش مقالات در فرهنگ‌نامه و توضيح معاني اصطلاحات موجب گويا شدن آن شده و ابهامات احتمالي براي مخاطب را برطرف مي‌کند، بنابراين در حقيقت فرهنگ‌نامه جايگزين اصطلاح‌نامه شده است.

آيا نگارش مقالات دائرة‌المعارف عرفان ادبي هم در دستور کار قرار دارد؟

آنچه که طبق قاعده وجود دارد اين است که بعد از تدوين اصطلاح‌نامه، فرهنگ‌نامه نوشته مي‌شود، و بعد از فرهنگ‌نامه، دائرة‌المعارف شکل مي‌گيرد. اما با توضیحاتی که داده شد، در مرکز دائرة‌المعارف، تدوين فرهنگ‌نامه در دستور کار قرار گرفته‌ است اما اين که آيا بعد از اتمام فرهنگ‌نامه، دائرة‌المعارف‌نويسي هم انجام گیرد، به شرايط و موقعيت گروه در آينده بستگي دارد. البته ناگفته نماند که با توجه تفصيل نسبي مقالات فرهنگ‌نامه در حال تدوین، بخش قابل توجهي از نياز محققان به تبیین و تحلیل اصطلاحات عرفان ادبی تأمين مي‌شود از این رو تا حدی جاي خالي دائرة‌المعارف پر می شود و شاید نيازي به تدوين دائرة‌المعارف عرفان ادبي احساس نشود.

تاريخ مصاحبه: 1398/4/15

پيام‌رسان ايتا
پيام‌رسان سروش