یکشنبه: 3 شهریور 1398

پايه اين مرکز علمي و تحقيقي بر درک درست از نياز زمان و تکاليف گران حوزة مبارک قم بنا نهاده شده است.(بخشي از فرمايشات مقام معظم رهبري «دام ظله» در حکم تنفيذ رياست محترم مؤسسه) .:. مطالعه بيشتر     
فارسیEnglish

مقام معظم رهبری دام ظله العالی: دعوت جوان‌های ما به علوم عقلی بسیار مهم است/ فلسفه اسلامی باید گفتمان فلسفی دنیا شود.

مرکز پژوهشي دائره‌المعارف علوم عقلي اسلامي، نخستين مرکز دائره‌المعارفي در زمينه علوم عقلي اسلامي

آشنايي بيشتر با كتاب اصطلاح‌نامه فلسفه اخلاق

مصاحبه با جناب حجت‌الاسلام و المسلمين آقاي حسين احمدي (مسئول محترم واحد اصطلاح‌نامه فلسفه اخلاق):

در صورت امکان ابتدا توضيحي در خصوص واحد اصطلاح‌نامه فلسفه اخلاق مرکز دائرةالمعارف علوم عقلي بيان بفرماييد.

بسم الله الرحمن الرحيم. از آنجا كه هدف مرکز پژوهشي دائرةالمعارف علوم عقلي اسلامي تدوين فرهنگ‌نامه‌ها و دائرة‌المعارف علوم عقلي اسلامي است لذا براي دستيابي به اين هدف نياز به تدوين اصطلاح‌نامه در رشته‌هاي مختلف علوم عقلي دارد كه از جمله آنها فلسفه اخلاق مي‌باشد.

با فعاليت انجام شده در اين واحد، همه اصطلاحات فلسفه اخلاق اسلامي از طريق مشخص کردن رده‌هاي کلي اين رشته ساماندهي گرديده و روابط نموداري اصطلاحات (اعم و اخص، مرجح و نامرجح و اصطلاحات وابسته) و مشترکات لفظي شناسايي شده است.

اهداف مورد نظر در اين واحد از قرار زير است:

  • استخراج اصطلاحات فلسفه اخلاق اسلامي از منابع اصلي همراه با تعاريف آن در راستاي تدوين اصطلاح‌نامه؛
  • تعيين جايگاه هر اصطلاح در ساختار کلي فلسفه اخلاق تحت عنوان روابط اصطلاح‌نامه‌اي که نتيجه آن تدوين درختواره فلسفه اخلاق است؛
  • تعيين مدخل‌هاي دائرةالمعارفي و فرهنگ‌نامه‌اي با نظر به تعاريف و روابط اصطلاحات در راستاي تهيه و زمينه‌سازي تدوين مقالات فرهنگ‌نامه‌اي و دائرةالمعارفي.

 به منظور دستيابي به اهداف مذکور، فرايند مشخصي تعيين شد که به برخي از ابعاد مهم آن اشاره مي‌شود:

  • تعيين منابع معتبر فلسفه اخلاق و ارائه به شوراي علمي گروه جهت اعلام نظر و تصويب
  • استخراج اصطلاحات از منابع مصوب؛
  • تنظيم اصطلاح‌نامه و ترسيم نمودار؛
  • ارائه اصطلاحات و اصطلاح‌نامه به شوراي علمي گروه جهت بررسي و تصويب؛
  • مستندسازي اصطلاح‌نامه‌ مصوّب، از حيث منابع و تعاريف.

 ضمن اشاره به مفهوم اصطلاح «فلسفه اخلاق اسلامي»، ضرورت پژوهش در اين زمينه را نيز توضيح دهيد.

به مجموعه مطالعات فلسفي درباره اخلاق، فلسفه اخلاق گفته مي‌شود که هر دو بخش اخلاق هنجاري و فرااخلاق را دربرمي‌گيرد. «فلسفه»، ناظر به روش و شيوه بحث و «اخلاق»، ناظر به موضوع يا هدف تأمل عقلاني است. موضوع بحث در فلسفه اخلاق، مفاهيم و گزاره‌هاي اخلاقی است که  در علم اخلاق بحث مي‌شود و علم اخلاق دانشي است که درباره ارزش و لزوم صفات و رفتارهاي اختياري انسان بحث مي‌کند. علومي که درباره اخلاق بحث مي‌کنند، عبارت‌اند از: اخلاق هنجاري، اخلاق توصيفي، فرااخلاق، فلسفه علم اخلاق و ... . فلسفه علم اخلاق و اخلاق توصيفي خارج از دامنه فلسفه اخلاق هستند و در اين اصطلاح‌نامه به آنها پرداخته نشده است. بايد توجه داشت که اين اصطلاح‌نامه به تمام مباحث اخلاق هنجاري نيز نپرداخته است بلکه تنها به نظریه‌های اخلاقی که معیار ارزش را مشخص کرده‌اند، پرداخته است. به‌عبارت‌دیگر اخلاق هنجاري داراي سه بخش است: در بخش نخست، از ملاك‌هاي كلي اخلاق سخن به ميان مي‌آيد و در آن آراي گوناگون دراين‌باره طرح و بررسي مي‌شود که در این اصطلاح‌نامه نیز به آن توجه شده است. بخش دوم، از مصاديق آن ملاك كلي، و خوبي و بدي افعال سخن مي‌گويد که به علم اخلاق شناخته شده است. بخش سوم نیز اخلاق کاربردی است که به تزاحم‌های اخلاقی توجه خاص دارد. اخلاق کاربردي عبارت است از هرگونه كاربست انتقادي روش‌هاي فلسفي براي سنجش تصميمات عملي اخلاقي و مواجهه با مسائل، رفتارها و سياست‌هاي اخلاقي در حرفه‌ها، تكنولوژي، حكومت و غيره. این اصطلاح‌نامه، اصطلاحات مخصوص مصادیق ارزش و اخلاق کاربردی از مباحث اخلاق هنجاری را نیاورده است.

دلیل نپرداختن به اصطلاحات مصاديق ارزش و اخلاق کاربردی این است که مصادیق ارزش همان علم اخلاق است که خود، علم مستقل به حساب می‌آيد و علم اخلاق اسلامی، عقلی محض نیست تا در بخش دائرةالمعارف علوم عقلی و اسلامی به آن پرداخته شود بلکه علم اخلاق اسلامی از طریق شرع به بسیاری از احکام اخلاقی دست می‌یابد. حتی در تزاحم‌های اخلاقی، کارکرد عقل بدون استفاده از شرع کارا نیست و به همین دلیل اصطلاحاتِ اخلاق کاربردی از اخلاق هنجاری نیز در این اصطلاح‌نامه نیامده است.

منظور از اصطلاح‌نامه فلسفه اخلاق اسلامی، اصطلاحات مربوط به نظریه‌های اخلاق هنجاری و فرااخلاق است. فرااخلاق، تحقيق‏ها و نظريه‏هاي تجربي و تاريخي را شامل نمي‏شود، آن گونه كه در اخلاق توصيفي مورد نظر است و به دنبال تعيين موضوع براي محمول‏هاي اخلاقي نيست، آن‏چنان كه در بخشی از اخلاق هنجاری مطلوب است؛ بلکه آن چه در اين علم بررسي مي‏شود: مسائل معناشناختي، هستي‏شناختي، معرفت‏شناختي و منطقي است كه در مجموع؛ مبادي تصوري و تصديقي علم اخلاق را فراهم مي‏آورند و معيارهاي لازم را براي نقد اخلاق هنجاري در اختيار مي‏نهند. ازاين‏رو، فلسفه اخلاق، تحليل مبادي علم اخلاق است و به همين دليل از حيث منطقي بر علم اخلاق مقدم است.

ازآنجایی‌که مباحث فلسفه اخلاق، در میان مباحث کلامی اندیشمندان اسلامی وجود دارد و استفاده بهینه از این مباحث، به تدوین اصطلاحنامه، دائرةالمعارف و فرهنگ‌نامه فلسفه اخلاق اسلامی نیاز است، مرکز دائرةالمعارف علوم عقلی و اسلامی درصدد برآمده تا با برداشتن گام اول یعنی تدوین اصطلاحنامه فلسفه اخلاق اسلامی، راه را بر پژوهشگران این حوزه هموار نماید تا از اندوخته‌های غنی اندیشمندان اسلامی استفاده شود.

آيا منابع اصطلاح‌نامه فلسفه اخلاق منحصر به منابع اسلامي است يا منابع غربي و غيراسلامي را نيز دربر مي‌گيرد؟

منابع اصطلاح‌نامه فلسفه اخلاق منحصر به منابع اسلامي نبوده و به دلايلي از منابع غربي نيز در آن استفاده شده است. يکي از دلايل مهم اين است که خاستگاه برخي از اصطلاحات فلسفه اخلاق، منابع فلسفه اخلاق غرب است؛ براي مثال، در فلسفه اخلاق کلاسيک، فيلسوفان مسلمان برخي از اصطلاحات را به اقتباس از فيلسوفان يونان باستان وارد فلسفه اخلاق اسلامي کرده‌اند. همچنين در فلسفه اخلاق معاصر، به‌منظور فهم و نقد فلسفه اخلاق مدرن، برخي از اصطلاحات فلسفه اخلاق غرب مورد توجه قرار گرفته و در منابع فلسفه اخلاق اسلامي درباره آنها بحث شده است. افزون بر اين، تقريب اصطلاحات فلسفه اخلاق غرب با فلسفه اخلاق  اسلامي در اصطلاح‌نامه، نسبت فلسفه اخلاق مسلمانان با غربي‌ها را کاملاً روشن مي‌کند و برخي تمايزهاي مفهومي در دو نوع فلسفه اخلاق را آشکار مي‌سازد. همچنين وارد کردن اصطلاحات فلسفه اخلاق برگرفته از آثار مسلمانان، در نمودار مشترک فلسفه اخلاق اسلامي با غرب، ظرفيت‌ها و توانمندي‌هاي عقلي مسلمانان را براي پرداختن به مسائل موجود فلسفه اخلاق جهان کاملاً روشن مي‌سازد. مجموعه اين موارد ما را بر آن داشت تا در تدوين اصطلاح‌نامه فلسفه اخلاق از منابع فلسفه اخلاق غرب نيز استفاده نماييم.

گفتني است چون هدف اصلي تهيه اصطلاح‌نامة فلسفه اخلاق، استخراج اصطلاحات و مباحث فلسفه اخلاق اسلامي بوده، در استفاده از منابع فلسفه اخلاق غرب به حد ضرورت و  تنها به اصطلاحات موجود در منابع اصلي و تأثيرگذار بسنده شده است. از ميان واژه‌هاي غربي تنها اصطلاحاتي استخراج و تصويب شده‌اند که ارتباط بالفعل يا بالقوه روشني با مباحث مطرح‌شده در منابع اسلامي داشته‌اند.

 ساختار کلي اصطلاح‌نامه فلسفه اخلاق اسلامي چگونه است؟

پيش از بيان ساختار اصطلاح‌نامه ابتدا بايد عرض کنم که در اصطلاح‌نامه فلسفه اخلاق حدود 1375 اصطلاح فلسفه اخلاق همراه با مستند، معرفي شده است. اين اصطلاحات از حدود 150 منبع استخراج شده و در دوازده رده زير قرار گرفته‌اند. منظور از رده  اصطلاحي است که کلي‌ترين مباحث و بخش‌هاي اصلي و مهم يک علم را نشان مي‌دهد و  مباحث و اصطلاحات زيادي از اين علم را دربرمي‌گيرد؛ به‌طوري‌که تمامي اصطلاحات آن علم در ذيل اين رده‌ها قرار داده مي‌شود. با اين توضيح، رده‌هايي که در اصطلاح‌نامه فلسفه اخلاق مصوب  شده‌اند عبات‌اند از: فلسفه اخلاق (عام)، فيلسوف اخلاق، قلمرو اخلاق، معناشناسي اخلاق، هستي‌شناسي اخلاق، معرفت‌شناسي اخلاق، منطق اخلاق، نظريه اخلاقي (هنجاري)، ارزش اخلاقي (اعم از الزام اخلاقي)، اطلاق و نسبيت اخلاقي، توجيه اخلاقي، رويکردهاي اخلاقي.

اصطلاح‌نامه از سه بخش کلي و اساسي برخودار است:

بخش اول: مربوط به تعاريف و مستندات اصطلاحات است. در اين بخش تلاش مي‌شود براي تمامي اصطلاحات مصوب، تعاريف و يا حداقل مستندي از منابع معتبر و مصوب فلسفه اخلاق ارائه شود. انتخاب تعداد تعاريف و مستندات نيز بر اساس درجه‌بندي اصطلاحات صورت گرفته است. کليه اصطلاحات در سه سطح درجه‌بندي شده و براي اصطلاحات درجه اول حداکثر تا 10 تعريف،  براي اصطلاحات درجه دو حداکثر تا 6 تعريف و بر اي اصطلاحات درجه 3 حداکثر تا 4 تعريف ذکر شده است. بخش تعاريف و مستندات يکي  از بخش‌هاي مهم اصطلاح‌نامه که مي‌تواند در تبيين مفهوم اصطلاحات فلسفه اخلاق اسلامي مورد استفاده پژوهشگران قرار بگيرد.

بخش دوم: اصطلاح‌نامه از روابط اصطلاحات موجود در اصطلاح‌نامه تشکيل شده است. در اين  بخش، ذيل هريک از اصطلاحات، رابطه آن با برخي از اصطلاحات مرتبط مشخص مي‌گردد. اين روابط شامل اعم، اخص، مرجح، نامرجح و وابسته مي‌شود. اعم اصطلاحي است که اصطلاح مورد نظر ما از زيرمجموعه‌هاي آن به شمار مي‌آورد و به عبارت ساده‌تر، منظور از اعم همان مقسم است. اصطلاح اخص در مقابل اصطلاح اعم قرار دارد و مصاديق آن ذيل اصطلاح اعم قرار مي‌گيرند و معمولاً تقسيمات مربوط به اعم است. مراد از اصطلاح مرجح، اصطلاحي است که کاربرد آن، بر واژه‌هاي ديگر هم‌معنا با آن ترجيح دارد. در مقابل اصطلاح مرجح، اصطلاحات نامرجح هستند که مراد از آنها مترادف‌هايي هستند که نسبت به اصطلاح مرجح خود، کاربرد يا اهميت کمتري دارند. آخرين رابطه‌اي که ممکن است در ميان اصطلاحات باشد، رابطه وابستگي است. هدف از بيان وابسته‌ها در اصطلاح‌نامه اين است که براي دو واژه‌اي که ارتباط مرجح و نامرجح و ارتباط اعم و اخص ندارند اما ارتباط ديگري بين آنها برقرار است، اين ارتباط به‌گونه‌اي در نظام اصطلاح‌نامه نشان داده شود. در هر صورت، بخش دوم نيز از اهميت فراواني برخوردار بوده و حتي مهم‌ترين بخش اصطلاح‌نامه است که توسط اساتيد برجسته فلسفه اخلاق و در جلسات متعدد علمي تعيين شده است.

بخش سوم: نمودار درختي اصطلاحات مندرج در متن اصطلاح‌نامه است. نمايش درختي اصطلاح‌نامه، بهترين شيوه نمايش ساختار کامل يک علم است و به‌روشني روابط اصطلاحات را در يك نگاه نشان مي‌دهد. اين امر به محقق کمک مي‌کند جايگاه هر اصطلاحي را در نظام کلي آن مشاهده نموده و در تحقيقات خود با تصوير روشني از آن اصطلاح به تبيين و بررسي آن بپردازد.

آنچه بيان شد تصويري کلي و اجمالي از بخش‌هاي اصلي فلسفه اخلاق اسلامي است که البته براي آشنايي بيشتر با آن بايد به خود کتاب مراجعه شود.

به نظر حضرتعالي ويژگي‌هاي مهم اصطلاح‌نامه فلسفه اخلاق اسلامي چيست؟

برخي از ويژگي‌هاي اصطلاح‌نامه فلسفه اخلاق، ويژگي‌هاي عمومي اصطلاح‌نامه‌هاي مرکز دائرةالمعارف علوم عقلي است که در اصطلاح‌نامه فلسفه اخلاق نيز به چشم مي‌خورد. اين ويژگي‌ها را مي‌توان در اين محورها برشمرد:

1. جامعيت اصطلاحاتي که در هرکدام از اصطلاح‌نامه‌ها گنجانده شده‌اند؛
2. دقت در گزينش اصطلاحات و روابط که بدين منظور همه اصطلاحات در شورايي متشکل از اساتيد و متخصصين برجسته فلسفه اخلاق مورد بحث و بررسي قرار گرفته است؛
3. مستند بودن تمامي اصطلاحات به منابع؛
4. چينش تاريخي تعاريف که مي‌تواند در تبيين مفهوم هر اصطلاحي اطلاعات شاياني را در اختيار محقق قرار دهد؛
5. تلاش شده است در حد امکان از علائم اختصاري استفاده نشود بلکه با واژه‌هاي اصلي استفاده محققين از اصطلاح‌نامه را آسان‌تر نمايد.

آنچه عرض شد ويژگي‌هاي عمومي اصطلاح‌نامه‌هاي مرکز دائرةالمعارف علوم عقلي است. افزون بر اين موارد، اصطلاح‌نامه فلسفه اخلاق از ويژگي خاصي نيز برخوردار است. در اين اصطلاح‌نامه برخی اصطلاح‌ها توسط شوراي عملي تعريف شده‌اند که گامي مهم در تبيين مفهوم اصطلاحات فلسفه اخلاق به شمار مي‌آيد. اين اصطلاحات در منابع مختلف فلسفه اخلاق مورد استفاده گرفته‌اند ولي تبييني در خصوص مفهوم آنها ارائه نشده است. ازاين‌رو، براي روشن شدن مفهوم آنها، شوراي علمي فلسفه اخلاق اقدام به تعريف اين اصطلاحات نمود. از ويژگي‌هاي ديگر اين اصطلاح‌نامه، تعداد زياد منابع مورد بررسي است. براي استخراج اصطلاحات، بيش از 150 جلد کتاب توسط محققين گروه فلسفه اخلاق مطالعه شده است. ويژگي ديگر اصطلاح‌نامه فلسفه اخلاق توجه خاص به منابع فلسفه اخلاق غرب است. به دليل کاربرد برخي از اصطلاحات فلسفه اخلاق غرب در منابع فلسفه اخلاق اسلامي، تلاش شد با اصطلاح‌يابي برخي از منابع غربي تعاريف اين اصطلاحات از منابع اصلي استخراج شود.

 در پايان اميدوارم اصطلاح‌نامه فلسفه اخلاق اسلامي بتواند بخشي از نيازهاي جامعه علمي را پاسخ داده و مورد استفاده پژوهشگران اين حوزه قرار بگيرد. همچنين جا دارد از حمايت و مساعدت همه مسئولين مرکز دايره‌المعارف علوم عقلي تقدير و تشکر نمايم. در به ثمر نشستن اين اثر، اعضاي محترم شواري علمي نقش بي‌بديلي داشته‌اند که لازم است از زحمات همه اين اساتيد قدرداني نمايم. ضمن تشکر از همه اين عزيزان، اميدوارم بتوانيم از توانمندي علمي‌شان در ساير پژهش‌هاي گروه بهره ببريم.

بر خود واجب مي‌دانم به‌صورت خاص از مسئول محترم گروه فلسفه اخلاق، جناب حجت‌الاسلام و المسلمين دکتر مجتبی مصباح تشکر نمايم که در طول چندين سال گذشته، دلسوزانه مجموعه محققين همکار در گروه فلسفه اخلاق را مورد حمايت قرار داده، با راهنمايي‌ها و ارشادات خود مسير روشني را براي پژوهش درعرصه فلسفه اخلاق ترسيم نمودند.

 

 

پيام‌رسان ايتا

پيام‌رسان سروش