تبيين فعاليت‌هاي مرکز در زمينه منطق رواقي ـ مگاري

 
در گفتگو با حجت الاسلام والمسلمين دکتر محمدرضا محمدعليزاده
(عضوهيئت علمي و پژوهشگر مركز پژوهشي دائره‌المعارف علوم عقلي اسلامي)  مطرح شد:

تبيين فعاليت‌هاي مرکز در زمينه منطق رواقي ـ مگاري

روابط عمومي مرکز: با توجه به کامل شدن اصطلاح‌نامه منطق رواقي ـ مگاري و نقش برجسته حضرتعالي با همکاري جناب حجت‌الاسلام آقاي سيدمهدي پورموسوي در استخراج اصطلاحات و نگارش مقالات رواقي و اشراب آنها در مقالات فرهنگنامه منطق و نيز نمايه‌نويسي برخي آثار منطقي رواقي، نخستين پرسش از حضرتعالي اين است که چه ضرورتي محققان اين مرکز را واداشت تا به تحقيق در زمينه منطق رواقي ـ مگاري بپردازند؟

بسم‌الله الرحمن الرحيم.

 بايستگي پژوهش در زمينه منطق رواقي ـ مگاري در اين مرکز دلايل متعددي دارد که مهم‌ترين آنها عبارتند از:

  1. وابسته بودن بررسي تاريخي برخي از مباحث منطق اسلامي همچون شرطيات و قياسات شرطي به پژوهش در زمينه منطق رواقي ـ مگاري.

در توضيح اين مطلب بايد گفت، توجه ارسطو به حمليات و تحليل حملي گزاره‌ها و استدلال‌ها نزد وي روشن و قطعي است، اما پرداختن يا نپرداختن ارسطو به شرطيات و استدلال‌هاي شرطي، مورد اختلاف است. قدر مسلم آنکه اگر ارسطو اثری درباره شرطیات نیز داشته است اکنون چیزی در دست نیست.

با توجه به سخن برخی منطقدانان مسلمان در دوره ترجمه و شرح منطق، چنین بر می آید که ارسطو آگاهانه از شرطیات سخن نگفته است و این رواقی ـ مگاریان بوده اند که به گونه ای افراطی به شرطیات پرداخته اند. فارابی با نام بردن از شخصیت های مهم رواقی، همچون خروسیپوس، آگاهی خود را بر مباحثی که رواقیان در حوزه منطق شرطیات مطرح نموده اند به اثبات رسانده است. آنچه مسلم است اینکه آموزه های منطق رواقی ـ مگاری پس از ارسطو در میان پیروان و مفسران منطق ارسطو ورود پیدا کرده و افرادی چون ثاوفراستس و اودیموس به این مباحث پرداخته اند.

پس از ورود منطق به جهان اسلام این هم‌آمیزی منطق حملی و شرطی جلوه دیگری می یابد و به روشنی منطق شرطیات در کنار منطق حملیات مطرح می شود. بر اين اساس مي‌توان منطق اسلامي را متأثر از هر دو منطق ارسطويي و رواقي ـ مگاري دانست؛ گرچه اين اثرپذيري را به آشكاري نمي‌توان نوعي تلفيق معرفي كرد. بنابراین آشکار می‌شود که سخن از شرطیات و استدلال‌های شرطی بی‌توجه به پیشینه رواقی ـ مگاری آن، امری ناتمام و ناقص خواهد بود.

  1. هم‌زماني پيدايش دو جريان منطقي ارسطويي و رواقي ـ مگاري

منطق رواقي ـ مگاري توسط برخي از معاصران ارسطو مانند زنون، دئودوروس، فيلون و خروسيپوس و به نوعي در تقابل با آموزه‌هاي منطقي ارسطو ارائه شد. سپس منطق رواقي ـ مگاري توسط کساني چون اسکندر، جالينوس، سکستوس و ديوگنس لائرتيوس مورد شرح و نقد قرار گرفت و بيشتر شناخته شد. پس از ورود منطق به جهان اسلام، منطق‌دانان اسلامي مانند فارابي و ابن‌سينا نيز افزون بر منطق ارسطويي نسبت به آموزه‌هاي منطق رواقي ـ مگاري آگاهي داشتند و در بيان مسائل منطقي بدان توجه مي‌کردند. بنابراين در همه ادوار تاريخ منطق، منطق رواقي ـ مگاري مورد توجه منطق‌دانان بوده و بر تفکر منطقي آنان اثرگذار بوده است؛ برهمين اساس براي کامل شدن تحقيق در منطق ارسطويي و منطق اسلامي بررسي ديدگاه منطق‌دانان رواقي ـ مگاري بايسته است.

  1. اختلاف تحليل‌هاي رواقي ـ مگاري از گزاره‌ها و استدلال‌ها با تحليل‌هاي ارسطويي

از آنجاکه منطق ارسطويي و منطق رواقي ـ مگاري در رويارويي با يکدگر در تحليل گزاره‌ها و استدلال‌ها شکل گرفت، تحليلي که براي گزاره‌ها و استدلال‌ها در اين دو مکتب منطقي وجود دارد کاملا متفاوت است. تقسيم اوليه گزاره‌ها در منطق رواقي که منطق گزاره‌ها ناميده مي‌شود، تقسيم آکسيوما به اتمي و مولکولي است که با تقسيم اوليه قضايا در منطق ارسطويي و اسلامي يعني تقسيم به حمليه و شرطيه تفاوت‌هاي زيادي دارد، به‌گونه‌اي که نمي‌توان آن دو را بر يکديگر منطبق دانست. اين تفاوت ريشه‌اي، گواه بر دو ديدگاه منطقي متفاوت در حوزه گزاره‌ها و استدلال‌ها است و آشنايي با اين دو دستگاه منطقي جز با بررسي کامل ديدگاه صاحب‌نظران دو مکتب ممکن نيست.

  1. بررسي نقش و تأثير منطق رواقي ـ مگاري در منطق اسلامي

شکي در اين نيست که مباحث شرطيات و استدلال‌هاي شرطي در منابع منطقي اسلامي وجود داشته است؛ اما منطق اسلامي در اين مباحث تا چه اندازه متاثر از منطق رواقي ـ مگاري بوده است؛ آيا اين مباحث همان بازگويي ديدگاه رواقي ـ مگاريان است؟ يا آنکه منطق‌دانان اسلامي ديدگاه متفاوتي ارائه داده‌اند؟  پاسخ به اين پرسش‌ها نيازمند بررسي ديدگاه رواقي ـ مگاريان در تحليل گزاره‌ها و استدلال‌ها است.

روابط عمومي مرکز: تا کنون چه فعاليت‌هايي در زمينه منطق رواقي ـ مگاري در اين مرکز انجام گرفته است؟

در اين مرکز درباره منطق رواقي ـ مگاري پژوهش‌هاي مختلفي صورت گرفته که اهم آنها به شرح زير است:

  1. شناسايي و درجه‌بندي منابع مختلف پيرامون منطق رواقي ـ مگاري

منابع دست اول منطق رواقي ـ مگاري در دسترس نيست. از آنجا که نخستين گزارش‌هايي که از اين منطق ارائه شده توسط سکستوس و ديوگنس لائرتيوس بوده است، اين مرکز با اصل قرار دادن اين گزارشات و با بهره‌گيري از گزارشات جالينوس و سيسرو و با استفاده از پژوهش‌هايي که در دوره معاصر در اين حوزه صورت گرفته مانند کتاب منطق رواقي اثر بنسون ميتس و کتاب سير منطق اثر ويليام و مارتا نيل و کتاب‌هايی همچون تاريخ منطق اثر بوخنسکي و تاريخ منطق اثر ماکوولسکي، به پژوهش در اين زمينه پرداخته است.

  1. ترجمه معتبرترين منابع درباره منطق رواقي ـ مگاري

يكي از جامع‌ترين منابع مربوط به منطق رواقي ـ مگاري كتاب منطق رواقي اثر بنسون ميتس است كه به سفارش مركز توسط جناب آقاي دكتر مهدي عظيمي ترجمه شده تا از اين كتاب استفاده كامل‌تري در اين راستا صورت پذيرد.

  1. نمايه‌نويسي و موضوع‌نگاري منابع معتبر منطق رواقي ـ مگاري

ترجمه كتاب منطق رواقي اثر بنسون ميتس همچنين ترجمه بخش رواقيان در كتاب سير منطق نوشته ويليام و مارتا نيل (ترجمه دكتر عظيمي) براي استفاده بيشتر و كامل‌تر نمايه‌نويسي به روش نمايه بر متن شد و براي نمايه‌هاي اين دو كتاب كليدواژه تعيين گردید و نمايه‌ها ذيل كليدواژه در نرم‌افزار نمايه بر متن قرار گرفت تا استفاده از موضوعات اين دو كتاب معتبر در منطق رواقي سريعتر و دقيق‌تر صورت پذيرد.

  1. استخراج اصطلاحات و تدوين اصطلاح‌نامه منطق رواقي ـ مگاري

اصطلاحات منطق رواقي ـ مگاري بر اساس منابع يادشده توسط شوراي اصطلاح‌نامه منطق مرکز (اعضاي اين شورا به ترتيب الفبا عبارتند از: حجج اسلام آقايان ابراهيم بازرگاني، سيدمهدي پورموسوي، محمد کريمي، محمدرضا محمدعليزاده، محمدباقر ملکيان) استخراج و تعيين روابط شد و اصطلاح‌نامه منطق رواقي ـ مگاري تدوين گرديد. در اين كار سعي بر اين بود كه اصطلاحات رواقي ـ مگاري به همان صورت اصلي حفظ شود؛ مانند اصطلاح لكتون، آكسيوما، برهان‌ناپذير، مقدمه اصلي، مقدمه افزوده و اصطلاحات ديگر. اين اصطلاحات در منطق رواقي در چهار رده دلالت، مفاهيم، قضايا و استدلال دسته‌بندي شده و تقسيمات تا کامل شدن روابط منطقي اصطلاحات ادامه يافت. در اين اصطلاح‌نامه جايگاه علمي هر اصطلاحي در منطق رواقي ـ مگاري معين شده است يعني هم اعم آن، هم اخص‌هاي آن و هم وابسته‌هاي آن و هم مترادفات آن تعيين شده است. براي نمونه: در يك تقسيم‌بندي، آکسيوما (قضيه) به اتمي و مولكولي تقسيم شده و آکسيوماي اتمي به معين، نامعين و متوسط تقسيم شده و آکسيوماي بسيط، مترادف اتمي و آکسيوماي مولكولي، وابسته آن شده است.

  1. تعيين روابط اصطلاحات منطق رواقي ـ مگاري با اصطلاحات منطق ارسطويي

از آنجا كه اصطلاحات منطقي بر اساس اصطلاحات منطق ارسطويي رواج پيدا كرده است و مدخل‌هاي اصلي دائرهًْ‌المعارف منطق، برگرفته از اصطلاحات منطق ارسطويي است، براي اشراب ديدگاه‌هاي منطقي رواقيان در مقالات دائرهًْ‌المعارف منطق، لازم بود رابطه ميان اصطلاحات منطق رواقي و اصطلاحات منطق ارسطويي تعيين شود تا هر مطلبي در مقاله مناسب مطرح شود. براي نمونه از آکسيوماي اتمي در مقاله حمليه و از آکسيوماي مولکولي در مقاله شرطيه و از ادوات منطقي در مقاله ادات شرط و از استدلال‌هاي برهان‌ناپذير در مقاله قياس استثنايي بحث خواهد شد.

  1. نگارش مقالات رواقي ـ مگاري و سپس اشراب آنها در مقالات فرهنگ‌نامه منطق

پس از مراحل پيشين و مشخص شدن مدخل‌هاي منطقي رواقي، مقالات آن مدخل‌ها تأليف شد. سپس در مقالات مرتبط ارسطويي به صورت مناسب اشراب گرديد؛ بدين صورت كه در قسمت تاريخچه مدخل به ديدگاه رواقيان اشاره اجمالي مي‌شود و در ادامه مقاله، در جايگاه مناسب، هر يک از احكام آن مدخل از ديدگاه رواقيان بيان مي‌شود؛ اما در مواردي كه اشراب ديدگاه رواقيان نيازمند بحث مستقلي بوده است، ذيل عنوان مناسبي به ديدگاه رواقيان اشاره مي‌شود.

  1. ترجمه و انتشار کتاب منطق رواقي اثر بنسون ميتس همراه با فهرست و نمايه‌نويسي

ترجمه كتاب منطق رواقي (مترجم: آقاي مهدي عظيمي) با فهرست تفصيلي و با نمايه بر صفحه و نمايه‌نويسي تفصيلي كه در پايان كتاب مي‌آيد در اين مرکز انجام گرفته و به زودي انتشار مي‌يابد.

باتشکر از حضرتعالي و همکارتان جناب حجت الاسلام آقاي سيدمهدي پورموسوي، که نقش ارزنده‌اي در استخراج اصطلاحات رواقي از منابع معتبر، نگارش مقالات رواقي و اشراب آنها در مقالات فرهنگنامه منطق داشته‌ايد و همچنين با تقدير و تشکر  از شوراي علمي اصطلاحنامه منطق که تدوين اصطلاحنامه منطق رواقي را برعهده داشته‌اند. و نيز جا دارد از جناب آقاي دکتر مهدي عظيمي سپاسگزاري کنيم به خاطر همکاري‌هاي ارزنده‌اي که در اين زمينه با مرکز پژوهشي دائره‌المعارف علوم عقلي اسلامي داشته‌اند که از جمله آنها ترجمه کتاب منطق رواقي بنسون ميتس است.