سه شنبه: 22 آبان 1397

پايه اين مرکز علمي و تحقيقي بر درک درست از نياز زمان و تکاليف گران حوزة مبارک قم بنا نهاده شده است.(بخشي از فرمايشات مقام معظم رهبري «دام ظله» در حکم تنفيذ رياست محترم مؤسسه) .:. مطالعه بيشتر     
فارسیEnglish

مقام معظم رهبری دام ظله العالی: دعوت جوان‌های ما به علوم عقلی بسیار مهم است/ فلسفه اسلامی باید گفتمان فلسفی دنیا شود.

مرکز پژوهشي دائره‌المعارف علوم عقلي اسلامي، نخستين مرکز دائره‌المعارفي در زمينه علوم عقلي اسلامي

فهرست‌نويسي

در گذشته، زمينه‌سازي براي دست‌يابي سريع به محل درج مطالب مورد نظر، از طريق تدوينِ «فهرست‌هاي مطالب» كه در ابتداي منابع قرار مي‌گرفت و از طريق تهيه «معجم‌هاي لفظي» مثل «معجم‌الفهرس‌هاي الفاظ»، «كشف الابيات‌ها» و «كشف الآيات‌ها» انجام مي‌شد. هرچند اين‌گونه معجم‌ها، جستجوي از طريق الفاظ مندرج در منابع را به خوبي فراهم مي‌سازند امّا، نمي‌توانند امكان دست‌يابي سريع به محل درج همه مطالب مورد نظر را فراهم آورند.
گام بعدي در راستاي دست‌يابي به نشاني محل درج مطالب، تهيه «نمايه‌هاي مفرد»ي است كه ملاك آن تنها الفاظ بكار رفته در منابع نيستند بلكه اين نمايه‌ها، با توجه به محتواي مطالب منابع و اصطلاحات رايج و كاربردي، تهيه مي‌شوند. نمايه‌هاي مفرد گرچه مشکل روش قبلي را تا حد زيادي مرتفع مي‌كند امّا اندراج نمايه‌هاي انبوه كه همه آنها مورد نياز در يك تحقيق نيستند مشکلي است که همچنان باقي مي‌ماند.
بنابراين، نمايه‌هاي مفرد نيز نمي‌توانند سرعت لازم را براي محقق فراهم آورند اما با بوجود آمدن «نمايه‌هاي تركيبي» اين مشكل تا حد زيادي مرتفع شد زيرا، مثلاً: اگر پژوهشگري در پي دستيابي به محل درج «سابقه بحث از معاد جسماني و معاد روحاني پيش از قرن چهارم» باشد، هرگز نميتواند از طريق معجمهاي لفظي به محل درج مطالب مربوط به موضوع تحقيق پي ببرد؛ چون پيش از قرن چهارم، واژههاي معاد جسماني و معاد روحاني بهعنوان دو اصطلاح، به معناي فعلي نبوده است، ولي اگر براي متنهاي پيش از قرن چهارم با توجه به محتواي مطالب نمايههاي مفردي تهيه شده باشند، ميتوان در اين نمايهها از واژه «معاد جسماني و معاد روحاني» بهره برد، امّا همچنان، مشكلي هست و آن اينکه چهبسا ذيل اصطلاح «معاد جسماني»، دهها نمايه درج شده باشد كه تنها چند نشاني از آنها، به مطلب مورد نظر محقق مربوط باشد و او بدون مراجعه به متن منابع، نميتواند بفهمد كدام نشاني با موضوع مطلوب وي مرتبط است. از اين رو، بهناچار بايد به همه نشانيها مراجعه كند و متن منابع را بخواند تا بهدست آورد كه آيا اين متن به آنچه او در پي آن است، ارتباط دارد يا خير؟
آخرين پيشرفت در ابداع شيوه‌اي نو، براي دست‌يابي سريع به محل درج مطالب و فهم آنها شيوه‌اي است كه ما در اين كتاب از آن بهره برده‌ايم. در اين شيوه، ابتدا، فهرست تفصيلي از محتواي مطالب متن به شيوه‌اي تعليمي و گويا تهيه مي‌گردد و سپس براي هر يك از فهرست‌ها، نمايه‌هايي تركيبي و كاربردي ساخته مي‌شود و آنگاه هر يك از اين نمايه‌ها ذيل كليدواژه يا كليدواژه‌هايي قرار مي‌گيرند. براي استفاده از اين مجموعه، محققي كه بدنبال مطلبي مي‌گردد چند راه براي دستيابي به نشاني محل درج مطلب خود دارد. طبيعي‌ترين و دقيق‌ترين راه اين است كه طبق حروف الفبا، كليدي‌ترين واژه خود را جستجو كند، تا در ذيل آن، نمايه‌هاي تركيبي مربوط به آن كليدواژه را بيابد و از ميان آنها. نمايه يا نمايه‌هاي مورد نظر خود را انتخاب كند و پس از آن از طريق آنها، فهرست‌هاي مربوط به نمايه‌هاي انتخاب شده را ملاحظه كند و با مطالعه آنها، بدست آورد كه آيا نشاني مورد نظر، مطلبي متناسب با موضوع تحقيق او را دربر دارد يا خير؟ در صورتي كه محتواي فهرست، حاكي از ارتباط متن با مطلب مورد نظر او باشد به سراغ خود متن خواهد رفت. اين شيوه نسبت به فهرست‌هاي رايج، معجم‌هاي لفظي و نمايه‌هاي مفرد، چندبرابر بر سرعت جست‌وجو مي‌افزايد.