جمعه: 2 آبان 1399

پايه اين مرکز علمي و تحقيقي بر درک درست از نياز زمان و تکاليف گران حوزة مبارک قم بنا نهاده شده است (بخشي از فرمايشات مقام معظم رهبري «دام ظله» در حکم تنفيذ رياست محترم مؤسسه) .:. مطالعه بيشتر     
فارسیEnglish

مقام معظم رهبری دام ظله العالی: دعوت جوان‌های ما به علوم عقلی بسیار مهم است/ فلسفه اسلامی باید گفتمان فلسفی دنیا شود.

مرکز پژوهشي دائره‌المعارف علوم عقلي اسلامي، نخستين مرکز دائره‌المعارفي در زمينه علوم عقلي اسلامي

سري جديدي از آثار مرکز با عنوان «مدخل‌هاي دائرةالمعارف علوم عقلي اسلامي» در دست انتشار قرار گرفت

مدخل‌هاي دائرةالمعارف علوم عقلي اسلامي

نخستین اثر از این مجموعه با عنوان «مدخل‌های دائرة‌المعارف منطق» در دست چاپ قرار گرفت. سه اثر بعدی این مجموعه شامل مدخل‌های دائرةالمعارف فلسفه اخلاق، مدخل‌های دائرةالمعارف فلسفه سیاسی و مدخل‌های دائرةالمعارف معرفت‌شناسی در دست آماده‌سازی قرار دارد.

«مدخل‌ها» در دائرةالمعارف، عناوین مطالب مقالات دائرةالمعارف‌اند که آشنایی با آن‌ها، راه شناخت مطالب آن دائرةالمعارف به‌شمار می‌آیند و به همین دلیل، گزینش دقیق مدخل‌ها، از گام‌های نخست تدوین دائرةالمعارفی شایسته و معتبر است. این مركز برای گزینش دقیق مدخل‌ها، دو زیرساخت مهم را فراهم آورد: یکی آنکه، برای هریك از دانش‌های عقلی كه در دستور كار خود داشت، اصطلاح‌نامه‌ای تنظیم و تدوین كرد. دیگر آنکه، با بررسی ضوابط مربوط به گزینش مدخل‌ها، شیوه‌نامه‌ای نو برای مدخل‌گزینی پدید آورد. مدخل‌های دائرةالمعارف براساس این دو پایه گزینش شده‌اند.

جامعیت اصطلاحات در اصطلاح‌نامه، تضمین‌کننده جامعیت مدخل‌های دائرةالمعارف است که از میان همین اصطلاحات گزینش می‌شوند و روابط اصطلاح و تعیین جایگاه دقیق هر اصطلاح در جغرافیای یك دانش ـ كه در اصطلاح‌نامه هریک از دانش‌ها وجود دارد ـ می‌تواند گزینش دقیق انواع مدخل و درستی نظام مدخل‌ها را در دائرةالمعارف تضمین کند.

در مقام بررسی و تصویب ضوابط و تنظیم شیوه‌نامه مدخل‌گزینی این مركز، به شیوه‌نامه‌های مراكز مهم دائرةالمعارفی موجود در كشور توجه شده و نقاط ضعف و قوّت آن‌ها و تفاوت‌های آن‌ها با کار این مرکز مدنظر قرار گرفته است. ازاین‌رو، ضوابط موجود در شیوه‌نامه این مرکز درباره انواع مدخل‌ها و ملاك‌های تشخیص آن‌ها، با شیوه‌نامه‌های مدخل‌گزینی دیگر مراکز تفاوت و تشابه‌هایی دارد.

انواع مدخل‌ها براساس شیوه‌نامه مصوب این مركز عبارت‌اند از: مدخل اصلی، ضمنی، ارجاعی، نمایه.‌

أ) مدخل اصلی در مدخل‌گزینی، اصطلاحی است كه ذیل آن مقاله‌ای مستقل نوشته می‌شود. تنها اصطلاحاتی شایستگی عنوان مدخل اصلی را دارند كه در یك رشته علمی، افزون بر اهمیت محتوایی، مطالبی را به اندازه یك فصل یا باب به خود اختصاص داده باشند یا موضوعی مستقل در آن دانش به‌شمار آیند.‌

ب) مدخل ضمنی اصطلاحی است كه با وجود اهمیت، مطالب مربوط به آن ضمن مقاله مدخلی اصلی درج می‌شود؛ یعنی مقاله مستقلی نخواهد داشت. مطالب مربوط به چنین اصطلاحی در منابع رشته علمی مدنظر، همواره ضمن مطالب اصطلاح دیگر مورد بحث قرار می‌گیرند یا با مطالب مدخل اصلی یا ضمنی دیگر، چنان وابستگی دارند كه جداسازی آنها از یكدیگر، دشواری فهم یا تكرار مطالب را به‌دنبال خواهد داشت.‌

ج) مدخل ارجاعی اصطلاحی است كه مطالب مربوط به آن، ذیل عنوان دیگری می‌آید كه مدخل اصلی است. عناوین مدخل‌های ارجاعی باید چنان اهمیتی داشته باشند كه ذكر آن‌ها در جایگاه الفبایی عناوین مقالات در دائرةالمعارف ضروری باشد، ولی چون مطالب آنها ذیل مقاله دیگری آمده است، با علامت ارجاع به‌ عنوان آن مقاله (مدخل اصلی) ارجاع می‌شوند. براین‌اساس، همه مدخل‌های ضمنی، و مترادف‌های مهم مدخل‌های اصلی و ضمنی، مدخل ارجاعی شمرده می‌شوند.‌

د) مدخل نمايه اصطلاحی است مرتبط با یكی از مدخل‌های اصلی یا ضمنی كه شرایط ضمنی یا ارجاعی شدن را ندارد، ولی به دلیل ارتباط محکم با مدخل اصلی، پرداختن مختصر بدان در مقاله، بایسته و مورد چشم‌داشت است. مدخل‌های نمایه دو دسته‌اند: در موارد اندکی، خود، مدخل اصلی یا ضمنیِ یک مدخل اصلی هستند و در موارد دیگر، چون مطلب مهم فراوانی درباره آنها وجود ندارد، تنها به‌عنوان نمایه مدخلی اصلی در مقاله می‌آیند. مدخل‌های نمایه، بخشی از نمایه‌های پایان دائرةالمعارف را تشکیل می‌دهند.

انواع فهرست مدخل‌ها

به‌منظور فراهم آوردن زمینه بهره‌مندی بیشتر پژوهشگران و تسهیل در دستیابی به مدخل‌های مدنظر در هر دائرةالمعارف، انواع مدخل‌های آن دائرةالمعارف در سه فهرست ساماندهی شده‌اند:

1. فهرست مدخل‌های اصلی

در این فهرست، مدخل‌های اصلی به ترتیب الفبایی در پی یكدیگر آمده‌اند و ذیل هر مدخل اصلی، مدخل‌های مرتبط با آن (مدخل‌های ضمنی، ارجاعی و نمایه مدخل اصلی) قرار گرفته‌اند.

شایان ذكر است مدخل‌های ضمنی، تنها در این فهرست از سایر انواع جدا و ذیل عنوان «ضمنی» از آنها نام برده شده است. در فهرست‌های دیگر كه پس از این ذكر خواهند شد، مدخل‌های ضمنی تنها به مدخل‌های اصلی خود ارجاع شده‌اند. این فهرست برای كسانی سودمند است كه در پی دستیابی به عناوین مقالات دائرةالمعارف‌اند و درعین‌حال می‌خواهند مطالب مهم ذیل هر مقاله را بدانند.

2. فهرست مدخل‌ها (اصلی و غیراصلی)

در این فهرست همه اصطلاحاتی كه ذیل عنوان یكی از انواع مدخل‌ها (اعم از اصلی، ضمنی، ارجاعی و نمایه) برای دائرةالمعارف هر رشته علمي گزینش شده‌اند، به ترتیب الفبایی در پی هم آمده‌اند و مقابل هر اصطلاح وضعیت مدخل‌گزینی آن، یعنی اصلی، ارجاعی یا نمایه بودن آن اصطلاح بیان شده است. با این فهرست می‌توان به جایگاه هر مطلب در دائرةالمعارف از طریق اصطلاح مرتبط با آن مطلب پی برد.

3. فهرست مدخل‌ها بر اساس رده

این فهرست براساس موضوعات كلان یك دانش تنظیم شده است كه در اصطلاح‌نامه‌ها، «رده» یا «اصطلاح رأس» نامیده می‌شوند. در اصطلاح‌نامه، همه اصطلاحات یک دانش ضمن رده‌های اصلی قرار می‌گیرند. برای نمونه، همه اصطلاحات دانش منطق، در چهارده رده قرار گرفته‌اند: کلیات، علم ، دلالت، مفهوم، تعریف، قضیه، حجت، مبادی‌حجت، برهان، جدل، خطابه، مغالطه، شعر، اجزای علوم، و پس از این کلان‌موضوعات، مدخل‌های «قواعد منطقی» و «اعلام» قرار گرفته‌اند و چینش مدخل‌های هر دسته به صورت الفبایی است. این فهرست برای كسانی بیشتر سودمند است كه به بازشناسی موضوعات مرتبط با یكدیگر در نظام مدخل‌های دائرةالمعارف اهتمام دارند.

مدخل‌های هر دانش براساس اصطلاح‌نامه مصوّب آن دانش در این مرکز و احاطه كلی كارشناسان به موضوعات گزینش شده‌اند. طبیعی است آن‌گاه كه مقاله‌نویسان به فهم و تحلیل دقیق مطالب مرتبط با یك مدخل می‌پردازند، به ضعف‌هایی در نظام مدخل‌ها پی ببرند یا كسانی كه تخصصی ویژه در یك موضوع یا كلان‌موضوع دارند، پیشنهاد بهتری برای جایگاه یك اصطلاح در نظام مدخل‌ها داشته باشند. ازسوی‌دیگر، چون گزینش این مدخل‌ها براساس اصطلاح‌نامه است، تغییر اصطلاح‌نامه‌ها نیز می‌تواند تغییر در نظام مدخل‌ها را درپی داشته باشد. ازاین‌رو، این مركز از پیشنهادهای صاحب‌نظران و راهنمایی پژوهشگران در این زمینه استقبال می‌كند.

پيام‌رسان ايتا
پيام‌رسان سروش