فرهنگنامه عرفان ادبي (جلد اول)

تعريف عرفان ادبي

عرفان ادبي، ساحتي از عرفان اسلامي است که در آن احوال، مقامات، شهودها و معارف عرفاني با هدف انتقال احساسات و عواطف سلوکي و شهودي، به‌نحو احساسي و عاطفي و در چارچوب زبان ادبي و شعري بيان مي‌شود.

اهميت تهيه فرهنگنامه عرفان ادبي

عرفان ادبي به‌عنوان احساسي‌ترين ساحت عرفان، پرنفوذترين و ساحت عرفان اسلامي در ميان عامه مردم و نيز در ميان عموم سالکان و عارفان است. ازاين‌رو، گسترده‌ترين و نيرومندترين دامنه ترويجي عرفان اسلامي، در بستر عرفان ادبي شکل يافته است و اگر تاريخ اسلام و ايران را آميخته با تاريخ عرفان اسلامي مي‌يابيم، يکي از مهم‌ترين دلايل آن، نفوذ دامنه عرفان ادبي در عرض و طولِ اين تاريخ بوده است. بدين‌سان عرفان ادبي، فني مشتمل بر واژگاني با معاني عِلوي و عواطف معنوي و با گستردگي و نفوذ زميني است که اين چند مؤلفه، بيانگر اهميت بسزاي اين واژگان مي‌باشند. از سويي، درآميختگي عاطفه (حيثيت‌هاي احساسي)، عقل (حيثيت‌هاي شناختي) و حس (جهت‌هاي بياني) در اين اصطلاح ‌ها و واژگان، پيچيدگي آنها را دوچندان مي‌کند. ازاين‌رو، اين اصطلاح‌ها و واژگان همواره در طول تاريخ در بيان برخي عارفان و غير عارفان، در معرض کج‌فهمي‌ها و بدفهمي بوده است و همين موضوع، سبب طرح شک و ترديدهاي بسياري در مورد عرفان و عارفان اسلامي شده است. با توجه به اين اهميت و نفوذ قوي واژگان عرفان ادبي و پيچيدگي آنها، ضرورت بررسي معناشناختي اين اصطلاح‌هاي عرفاني و ادبي ضروري مي نمايد.

اجزاي فرهنگ‌نامه

  1. عنوان مدخل

ذيل هر عنوان مدخل، معاني آن مدخل فهرست شده و آن معاني در دو بخشِ معاني اصطلاحي (اصطلاحات) و معاني کاربردي (کاربردها) مرتب گشته اند. و در ادامه، اصطلاحات (معاني اصطلاحي) و کاربردها (معاني کاربردي)شرح داده شده‌اند.

  1. فهرست معاني

پس از عنوان مدخل، دو سرفصل با عنوان‌هاي «اصطلاحات» و «کاربردها» خواهيم داشت؛ در ذيل اصطلاحات، فهرست معاني مستقر (معاني اصطلاحي) و در ذيلِ کاربردها، فهرست معاني نامستقر ارائه شده است. فصل‌بندي و ترتيب معاني در ذيل هريک از اين دو بخش، بر اساس ترتيب رده‌هاي شش‌گانه عرفان ادبي (عاشقانه، مستانه، رندانه، سالکانه، عارفانه و زاهدانه) مي‌باشد.

  1. عنوان‌واره معاني (توضيح‌گر کوتاه)

هر معناي مستقر يا نامستقر، با يک توضيح‌گر کوتاه که يک عنوان‌واره است و در حکم يک جمله يا نمايه مي‌باشد، مشخص شده است. اين توضيح‌گر، در حکمِ توضيح اجمالي و مختصر معاني مدخل‌هاست که دو کارکرد اصلي دارد:

اولاً، مخاطب را در زماني کوتاه در جريان خلاصه‌اي از آن مفهومِ خاص از مدخل قرار مي‌دهد.

ثانياً، اين توضيح به‌عنوان ملاکي براي تمييز معاني يک مدخل به کار مي‌رود؛

  1. شرح اصطلاحات و کاربردها

پس از ارائه فهرست معاني اصطلاحي و کاربردي هر مدخل در فرهنگنامه، به بخش «شرح اصطلاحات و کاربردها» ميرسيم. در فرهنگنامه، نخست «شرح اصطلاحات» (معاني مستقر) و سپس «شرح کاربردها» (معاني نامستقر) ارائه ميشود. در ذيل هرکدام از اين دو بخش، همان معاني فهرستشده در مرحله قبل با همان ترتيب ذکر مي‌شود و در ذيل هر يک از آنها شرح مبسوطي عرضه ميشود که توضيحى از آن معنا، روابط و شواهد آن معنا از مدخل را در برمي‌گيرد. البته به دليل اهميت کمترِ معاني کاربردي (غير اصطلاحي)، توضيح تفصيلي در ذيل آنها وجود ندارد.

فهرست منابع فرهنگنامه عرفان ادبي

منابع مورد استفاده در فرهنگ‌نامه عرفان ادبي، به ترتيب اولويت از اين قرارند:

1. حديقه‌الحقيقه؛2. ، سيرالعباد الي المعاد؛3. طريق‌التحقيق؛ 4. تحريمه القلم؛ 5. ديوان سنايي غزنوي؛ 6. ديوان عطار نيشابوري؛ 7. منطق‌الطير؛ 8. الهي‌نامه؛9. مصيبت‌نامه؛10. اسرارنامه؛11. مختارنامه؛ 12. ديوان شمس؛ 13. مثنوي معنوي؛ 14. ديوان حافظ شيرازي؛ 15. ديوان عراقي؛ 16. ديوان جامي؛ 17. مثنوي هفت‌اورنگ؛ 18. ديوان خواجوي کرماني؛ 19. مثنوي روضهْْ‌الانوار؛ 20. ديوان ابن‌فارض مصري؛ 21. ترجمان‌الاشواق؛22.  ؛ 23. ذخائرالاعلاق؛24. ديوان مرتجلات محيي الدين؛ 25. قصيده تائيه؛ 26. ديوان الحلاج؛ 27. مناجات و الهي‌نامه خواجه عبدالله انصاري؛ 28. ديوان شمس مغربي؛ 29. ديوان قاسم انوار؛ 30. کليات سعدي شيرازي؛ 31. ابتدانامه سلطان ولد؛ 32. انتهانامه سلطان ولد؛ 33. ولدنامه سلطان ولد؛ 34. گلشن راز شبستري؛ 35. ديوان صائب تبريزي؛ 36. ديوان بيدل دهلوي؛ 37. ديوان شاه نعمت‌الله ولي کرماني؛ 38. دقائق الطريق احمد رومي؛ 39. اسيري لاهيجي، اسرارالشهود ؛ 40. ديوان اسيري لاهيجي؛ 41. ديوان فيض کاشاني؛ 42. کليات شيخ بهايي؛ 43. ديوان اسرار حاج ملأ هادي سبزواري؛ 44. ديوان امام خميني (ره)؛ 45. ديوان فروغي بسطامي؛ 46. ديوان هاتف اصفهاني؛ 47. ديوان سيف فرغاني؛ 48. ديوان خاقاني شرواني؛ 49. مخزن‌الاسرار نظامي گنجوي؛ 50. ديوان وحشي بافقي؛ 51. ديوان اوحدي مراغه‌اي؛ 52. ديوان هلالي جغتايي؛ 53. ديوان ابوسعيد ابوالخير؛ 54. ديوان باباطاهر همداني؛ 55. ديوان بابا افضل الدين کاشاني؛ 56. رشف الالحاظ في كشف الالفاظ؛ 57. رساله اصطلاحات؛ 58. رساله مشواق؛ 59. رساله مصطلحات؛ 60. مرآت المعاني؛ 61. لطيفه غيبي؛ 62. اوراد الاحباب و فصوص الآداب